Χιούμορ, το αυτοκαταστροφικό  

Ο Βολίνσκι έλεγε ότι το χιούμορ είναι η πιο κοντινή απόσταση μεταξύ των ανθρώπων. Αν και ο ίδιος το πλήρωσε με τη ζωή του στη δολοφονική επίθεση τζιχαντιστών, τον Ιανουάριο του 2015, στα γραφεία του σατιρικού περιοδικού Charlie Hebdo, είχε δίκιο. Οι κοντινές αποστάσεις εξάλλου δεν συνεπάγονται πάντα εγγύτητα. Ενίοτε μπορεί να είναι και παρενοχλητικές.

Τι άλλο όμως συμβαίνει με τις κοντινές αποστάσεις; Μπορείς να διακρίνεις πολύ καλά τον άλλον. Τις εκφράσεις του, τους μορφασμούς και τις γκριμάτσες του, τα σκιρτήματα του προσώπου και της ψυχής του. Οπότε, ναι μεν το χιούμορ μας φέρνει πιο κοντά, μας βγάζει από αμηχανίες, δίνει, συχνά, διέξοδο όταν η ατμόσφαιρα αρχίζει και γίνεται εκρηκτική αλλά είναι και πολύ αποκαλυπτικό για όσα οι περισσότεροι προσπαθούμε να κρύψουμε. «Περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, ο χαρακτήρας ενός ανθρώπου φαίνεται απ’ αυτό που θεωρεί αστείο» έχει γράψει ο Γκαίτε και ποια είμαι εγώ που θα τον αμφισβητήσω.

Το χιούμορ στην εποχή μας θεωρείται, ίσως, η υπέρτατη επικοινωνιακή αξία. Και όλοι ξέρουμε τι σημαίνει αυτό στην εποχή του υπερεπικοινωνιακού οργασμού που συντελείται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ενας αέναος διαγωνισμός για τον τίτλο του «μέγα αστειάτορα». Με καταστροφικές συνέπειες για την ποιότητα του χιούμορ. Γιατί είναι κι αυτό το έρημο σαν τη μαρμελάδα. Οσο πιο λίγο έχεις, τόσο πιο πολύ το απλώνεις. Που σημαίνει ότι «τη χάσαμε τη νοστιμιά πατριώτη».

Εχω μια προσωπική κλίμακα μέτρησης του χιούμορ. Στην κορυφή είναι το πραγματικό αστείο που κατρακυλά σε «καλαμπούρι» και ξεπέφτει σε «χωρατό». Για παράδειγμα ο Ευκλείδης Τσακαλώτος έχει χιούμορ. Βρετανικό, φλεγματικό, ίσως δυσνόητο για το μεσογειακό μας ταμπεραμέντο αλλά χιούμορ. Ο Αλέξης Τσίπρας πάλι κάνει χωρατά. (Οπως εκείνο το ωραίο, το κομψό, το χαριτωμένο, το φινετσάτο στην προεκλογική του ομιλία στη Ρόδο. «Ιδού η Ρόδος, σε λίγο έρχεται και το πήδημα»).

Για να πάμε λοιπόν παρακάτω, σπουδαίο προσόν το χιούμορ αλλά επειδή, στην πραγματικότητα, το διαθέτουν πολύ λιγότεροι απ’ όσους θεωρούν εαυτούς χιουμορίστες, μπορεί να αποβεί αυτοκαταστροφικό. Γιατί καταστροφή είναι να αποκαλύπτονται όσα προσπαθεί κάποιος να κρύψει. Σαν ένα κοντό παντελόνι που, όσο το τραβάς προς τα επάνω για να μη φαίνεται το λάστιχο του εσώρουχου, τόσο φαίνονται οι κάλτσες σου.

Πεδίον δόξης λαμπρό

Για μία ακόμη φορά είδα ένα ρεσιτάλ κάκιστου, σε γενικές γραμμές, χιούμορ με αφορμή το άγαλμα της Μαρίας Κάλλας που φιλοτέχνησε η γλύπτρια Αφροδίτη Λίτη και τοποθετήθηκε στο παρκάκι της Ροβέρτου Γκάλι. (Να υπενθυμίσω εδώ ότι το άγαλμα ήταν παραγγελία από τον σύλλογο «Μαρία Κάλλας» που κάλυψε και τα έξοδα της κατασκευής του).

Το τι έγινε στα σόσιαλ μίντια το ξέρουμε όλοι. Ενα παραλήρημα δήθεν χιούμορ, που στην πραγματικότητα ήταν χλευασμός, επειδή δεν άρεσε το έργο. Για να το κάνουμε όλο αυτό εικόνα της πραγματικότητας. Για να φανταστούμε πέντε – έξι χιλιάδες ανθρώπους (δεν είναι παραπάνω, για τόσους πρόκειται μαζί με τους likers, απλώς κάνουν πολύ θόρυβο) απέναντι από το άγαλμα να φωνασκούν, να κοροϊδεύουν, να κάνουν χαβαλέ (και ο χαβαλές δεν είναι, απλά, κακό χιούμορ, είναι «υποπροϊόν» και διαστροφή του) επειδή δεν τους άρεσε το άγαλμα. Εμένα πάντως με παραπέμπει στην ταινία «Νέμεσις» του Φριτς Λανγκ με τον Σπένσερ Τρέισι. Αν τη δείτε, θα καταλάβετε.

Είναι δικαίωμά σου να μην σου αρέσει ένα έργο που δεσπόζει σε δημόσιο χώρο – ακόμη και αν δεν έχει πληρωθεί από τους φόρους σου. Αυτό όμως απέχει πολύ από τον δημόσιο χλευασμό και το διαδικτυακό λιντσάρισμα. Οι σοσιαλμιντιακοί «ζηλωτές» της τέχνης που δίνουν, εμμέσως πλην σαφώς, το σύνθημα για βανδαλισμό του έργου, δεν διαφέρουν σε τίποτα απολύτως από τους «οργισμένους χριστιανούς» (των χρυσαυγιτών συμπεριλαμβανόμενων) που έσκουζαν, πριν από μερικά χρόνια, έξω από το θέατρο όπου παιζόταν το «Κόρπους Κρίστι».