Η τριπλή φύση της διακυβέρνησης στις οικογενειακές επιχειρήσεις

Πολλά έχουν λεχθεί και έχουν γραφτεί για τη διακυβέρνηση στις επιχειρήσεις. Αλλά λίγα αφορούν τις οικογενειακές επιχειρήσεις. Και για να έχουμε ένα σημείο αναφοράς, ως οικογενειακές επιχειρήσεις εννοούμε τις επιχειρήσεις που ανήκουν ή ελέγχονται από μία ή περισσότερες οικογένειες, και πιο συγκεκριμένα, που ανήκουν ή ελέγχονται από μια ομάδα συγγενών από την πρώτη γενιά και μετά.

Η διακυβέρνηση στις οικογενειακές επιχειρήσεις είναι πιο σύνθετη και περίπλοκη από τη διακυβέρνηση στις «άλλες», τις μη οικογενειακές, γιατί, για τις οικογενειακές επιχειρήσεις, όταν λέμε διακυβέρνηση εννοούμε τα εξής τρία συστήματα «διακυβέρνησης»: 1. Τη Διακυβέρνηση της Ιδιοκτησίας. 2. Τη Διακυβέρνηση της Οικογένειας. 3. Τη Διακυβέρνηση της Επιχείρησης. Να υπογραμμίσουμε ότι ΟΛΕΣ οι οικογενειακές επιχειρήσεις ΕΧΟΥΝ ένα πλαίσιο διακυβέρνησης. Είναι αυτό που ονομάζουμε «φυσική διακυβέρνηση», που απεικονίζεται σε εκφράσεις όπως «έτσι λειτουργούμε εμείς στην εταιρεία μας» και πολλές φορές πηγάζει από τις αρχές, τις αξίες και τα πιστεύω του/των ιδρυτών.

Διακυβέρνηση Ιδιοκτησίας. Σε μια οικογενειακή επιχείρηση η έννοια της ιδιοκτησίας είναι αρκετά διαφορετική από μια μη οικογενειακή γιατί συνήθως οι ιδιοκτήτες είναι αρκετά λιγότεροι και έχουν καθοριστική συμβολή και άποψη για τη στρατηγική κατεύθυνση και το μέλλον της επιχείρησης. Η μεταβίβαση (πώληση ή δωρεά) μετοχών (ιδιοκτησίας) μπορεί να υπάγεται σε άτυπους ή «επίσημους» και δεσμευτικούς όρους και περιορισμούς, μέσω π.χ. συμφωνίας μετόχων, και πολλές φορές επιτρέπεται μόνο μεταξύ μελών της οικογένειας.

Στις οικογενειακές επιχειρήσεις, όπου οι ιδιοκτήτες αποφασίζουν για τα σημαντικά ζητήματα της επιχείρησης, η διακυβέρνηση ιδιοκτησίας προσφέρει ένα πλαίσιο για λήψη αποφάσεων με οργανωμένο και συντεταγμένο τρόπο, όπου τα όρια, οι ευθύνες, ο τρόπος λογοδοσίας ενός εκάστου αλλά και το ποιος μπορεί να είναι μέτοχος, πώς μπορούν να αγοραστούν και να πουληθούν οι μετοχές μεταξύ των μετόχων/μελών της οικογένειας, σε τι τιμή, συζητούνται, αποφασίζονται και διαμορφώνονται ανάλογα με το κοινό συμφέρον.

Διακυβέρνηση Οικογένειας. Η διακυβέρνηση της οικογένειας σκοπό έχει να δημιουργήσει την «κόλλα» μεταξύ των μελών της οικογένειας ιδιαίτερα όταν η οικογένεια μεγαλώνει και περνά από γενιά σε γενιά. Σκοπό έχει να καλλιεργήσει ισχυρούς δεσμούς και να διασφαλίσει την οικογενειακή συνοχή, να μεταλαμπαδεύσει τις αξίες και το επιχειρηματικό πνεύμα στις επόμενες γενιές και να ενθαρρύνει τις συζητήσεις μεταξύ όλων των μελών της οικογένειας, κατανοώντας τη θέση και τις αγωνίες της νέας γενιάς.

Διακυβέρνηση Επιχείρησης. Η διακυβέρνηση της επιχείρησης αφορά τη λειτουργία του Διοικητικού Συμβουλίου, όπου τα μέλη του, είτε είναι μέλη της οικογένειας είτε όχι, είτε είναι ιδιοκτήτες είτε όχι, έχουν έναν κυρίαρχο σκοπό, να «μεταφράσουν» το όραμα και τον κοινό σκοπό της οικογένειας σε στρατηγική και να διασφαλίσουν ότι η διοίκηση της επιχείρησης υλοποιεί με επιτυχία το στρατηγικό αυτό σχέδιο. Συχνά το όραμα και ο κοινός σκοπός δεν είναι πάντα ξεκάθαρα, αλλάζουν και εξελίσσονται όταν αλλάζει και εξελίσσεται η ιδιοκτησία και η διοίκηση με την έλευση της επόμενης γενιάς.

Εν κατακλείδι, η διακυβέρνηση στις οικογενειακές επιχειρήσεις είναι σημαντική, αλλά έχει σημασία και προστιθέμενη αξία όταν υπάρχει σχετικό βάθος και πολυπλοκότητα στην οικογένεια. Οταν δηλαδή περνά μια οικογενειακή επιχείρηση στη δεύτερη και ιδίως στην τρίτη και μεταγενέστερη γενιά και τα μέλη έχουν αυξηθεί. Αλλιώς, ναι, μπορεί, αν είναι μια γραφειοκρατική διαδικασία, και το «εμείς έτσι πάντα λειτουργούσαμε στην εταιρεία μας» να έχει νόημα.

Ο Βαγγέλης Αποστολάκης είναι αντιπρόεδρος της KPMG στην Ελλάδα