Απόλυτη κυριαρχία με όπλο το παιχνίδι

Ο νοτιοκορεατικής καταγωγής ελβετογερμανός φιλόσοφος έχει γίνει γνωστός κυρίως από την «Κοινωνία της κόπωσης» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οpera), όπου επισημαίνει ότι η αυτοεκμετάλλευση, δηλαδή η υπερβολική εργασία, είναι αποτελεσματικότερη της εκμετάλλευσης από τρίτους καθώς συνοδεύεται από ένα αίσθημα ελευθερίας. Εκμεταλλευτής και εκμεταλλευόμενος, θύτης και θύμα, είναι το ίδιο πρόσωπο. Και το αποτέλεσμα είναι κουρασμένοι, αποτυχημένοι και καταθλιπτικοί άνθρωποι.

To τελευταίο του βιβλίο, που κυκλοφόρησε το καλοκαίρι στη Γερμανία, λέγεται «Μη-αντικείμενα». Ο υλικός κόσμος, ο κόσμος που είναι φτιαγμένος από άτομα και μόρια, από αντικείμενα που μπορούμε να αγγίξουμε και να μυρίσουμε, δίνει τη θέση του σε έναν κόσμο πληροφοριών, μη-αντικειμένων. Ομως τα αντικείμενα, ιδιαίτερα αυτά που είναι καλοσχεδιασμένα και ιστορικά φορτισμένα, είναι σημεία σταθερότητας στη ζωή μας. Και αποκτούν σχεδόν μαγικές ιδιότητες. Οταν χάνονται, χάνεται μαζί τους και αυτή η μαγεία. Σήμερα δεν ζούμε πια στον ουρανό και στη γη, αλλά στο Cloud και την Google Earth. Η αφή του smartphone με το δάκτυλό μας έχει αντικαταστήσει την πραγματική επαφή και τις πραγματικές σχέσεις.

Το περίεργο, γράφει ο Χαν, είναι ότι αυτά τα μη-αντικείμενα εξακολουθούμε να τα επιθυμούμε, να τα αγοράζουμε και να τα πουλάμε, να τα αφήνουμε να μας επηρεάζουν. Ο ψηφιακός κόσμος υβριδοποιείται όλο και περισσότερο με τον πραγματικό, μέχρι που οι δύο αυτοί κόσμοι μπερδεύονται και η ύπαρξή μας γίνεται ακόμη πιο ανασφαλής, ακόμη πιο ευάλωτη. Η αποτελεσματικότητα παίρνει τη θέση της αλήθειας. Κυνηγάμε την πληροφορία, χωρίς να κερδίζουμε γνώση. Καταγράφουμε τα πάντα, χωρίς να κερδίζουμε αντίληψη. Επικοινωνούμε διαρκώς, χωρίς να συμμετέχουμε σε μια κοινότητα. Σώζουμε μάζες δεδομένων, χωρίς να αποκτάμε μνήμες. Συσσωρεύουμε φίλους και ακολούθους, χωρίς να συναντάμε άλλους.

«Υπάρχει αναμφίβολα μια υπεραφθονία αντικειμένων, με τα οποία όμως δεν αναπτύσσουμε πλέον συναισθηματικούς δεσμούς», λέει ο φιλόσοφος σε μια συνέντευξή του που δημοσιεύτηκε την περασμένη Κυριακή στην «El País». «Σήμερα έχουμε μια εμμονή με πληροφορίες και δεδομένα. Είμαστε πληροφοριομανείς. Εχουμε φτάσει να μιλάμε για datasexuals, ανθρώπους δηλαδή που μοιράζονται εμμονικά με τους άλλους πληροφορίες για την προσωπική τους ζωή».

Μέσω της ψηφιοποίησης, υποστηρίζει ο Χαν, μετατρεπόμαστε σε homo ludens, ανθρώπους συγκεντρωμένους περισσότερο στο παιχνίδι παρά στην εργασία. Οταν ο Γιουβενάλης μιλούσε για άρτον και θεάματα, αναφερόταν στη ρωμαϊκή κοινωνία όπου δεν ήταν δυνατή η πολιτική δράση. Οι άνθρωποι διατηρούνταν ικανοποιημένοι με δωρεάν τροφή και εντυπωσιακά παιχνίδια. Η απόλυτη κυριαρχία είναι εκείνη όπου ο κόσμος είναι αφοσιωμένος στο παιχνίδι. Οπως στη νοτιοκορεατική σειρά του Netflix.

Μα το κινητό τηλέφωνο δεν θα μας χάριζε ελευθερία; «Το smartphone είναι σήμερα ένας χώρος ψηφιακής εργασίας ή ένα ψηφιακό εξομολογητήριο. Κάθε τεχνική κυριαρχίας δημιουργεί αντικείμενα λατρείας που χρησιμοποιούνται για την υποταγή. Ετσι εδραιώνεται η κυριαρχία. Το smartphone είναι το αντικείμενο λατρείας της ψηφιακής κυριαρχίας. Γι’ αυτό το κρατάμε συνέχεια στο χέρι. Το like είναι το ψηφιακό αμήν. Εξομολογούμαστε συνεχώς. Απογυμνωνόμαστε με δική μας απόφαση. Δεν ζητάμε συγγνώμη όμως, αυτό που ζητάμε είναι να μας προσέχουν».

Αντίσταση προκαλεί μόνο ένα κατασταλτικό καθεστώς, παρατηρεί ο Μπιούνγκ-Τσουλ Χαν. Το νεοφιλελεύθερο καθεστώς, αντιθέτως, δεν καταστέλλει την ελευθερία αλλά την εκμεταλλεύεται. Γι’ αυτό και δεν συναντά καμιά αντίσταση. Δεν καταπιέζει, γοητεύει. Η κυριαρχία γίνεται πλήρης από τη στιγμή που παρουσιάζεται ως η ελευθερία. Η εποχή μας δεν χαρακτηρίζεται τόσο από το «1984» του Τζορτζ Οργουελ όσο από τον «Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο» του Αλντους Χάξλεϊ. Στο πρώτο, οι άνθρωποι ελέγχονται μέσω της απειλής ότι θα πάθουν κακό. Στο δεύτερο, ελέγχονται μέσω της παροχής ικανοποίησης. Το κράτος μοιράζει ένα ναρκωτικό που λέγεται «soma» ώστε να είναι όλοι ευτυχισμένοι. Αυτό είναι το μέλλον μας.

O Χαν είναι νοσταλγός του παρελθόντος και των αντικειμένων του: όπως αναφέρει στο τέλος του βιβλίου του, αγόρασε ένα τζουκμπόξ για να ανακτήσει την υλική πλευρά της μουσικής που χάνεται με το Spotify και το τοποθέτησε δίπλα στο πιάνο με ουρά όπου παίζει τις Παραλλαγές Γκόλντμπεργκ του Μπαχ. Ο Χαν είναι και ελιτιστής. Οχι επειδή έχει ένα πιάνο με ουρά, αλλά επειδή δεν του περνάει από το μυαλό πως ο λόγος που μπορεί να φοράει κάποιος ένα μπουφάν από το Zara ίσως να είναι ότι δεν μπορεί να αγοράσει ένα Burberry των 3.000 ευρώ, όχι ότι έχει γοητευθεί από τον καπιταλισμό. Σε μια από τις τελευταίες του επισκέψεις στη Βαρκελώνη, δήλωσε ότι αν αναλάμβανε την εξουσία, το πρώτο που θα έκανε θα ήταν να κλείσει όλα τα αεροδρόμια για να πάψει η μάστιγα του τουρισμού να καταστρέφει τις πόλεις.

Ο ίδιος, βέβαια, είχε φτάσει στην πόλη με αεροπλάνο.

Μόνο με την καρδιά βλέπεις καλά

Γνωστός και ως «ροκ-σταρ της φιλοσοφίας», ο Χαν σπούδασε μεταλλουργία στο Πανεπιστήμιο της Σεούλ, προτού μετακομίσει στη Γερμανία τη δεκαετία του 1980 για να σπουδάσει φιλοσοφία, γερμανική λογοτεχνία και καθολική θεολογία στο Φράιμπουργκ και το Μόναχο. Μέχρι πρόσφατα ήταν καθηγητής στο Πανεπιστήμιο των Τεχνών του Βερολίνου, όπου εξακολουθεί να δίνει περιστασιακά διαλέξεις. Μοναχικός, χωρίς πολλές συμπάθειες (οι περισσότεροι φιλόσοφοι τον σνομπάρουν), συγγραφέας άνω των είκοσι βιβλίων που έχουν μεταφραστεί σε δεκάδες γλώσσες, είναι χωρίς αμφιβολία ένας χαρισματικός άνθρωπος, που θεωρείται ειδικός για τον Χάιντεγκερ, του αρέσει όμως να χρησιμοποιεί φράσεις από τον Μικρό Πρίγκιπα. «Θα είσαι για πάντα υπεύθυνος για κείνα που έχεις εξημερώσει. Είσαι υπεύθυνος για το τριαντάφυλλό σου», είπε η αλεπού στον μικρό πρίγκιπα. «Ακου το μυστικό μου, είναι πολύ απλό: μόνο με την καρδιά βλέπεις καλά».