«Σε μια ορχήστρα ζούμε για λίγες, μαγικές στιγμές»

Κάποτε έλεγε ότι όνειρό του ήταν να έχει μια ορχήστρα σε ένα δωμάτιο για να τη διευθύνει όπως θέλει ο ίδιος – να μη βγει ποτέ από εκεί για να κυνηγήσει την καριέρα. Πιθανότατα η φαντασίωση γεννήθηκε ύστερα από την πρώτη επαφή με τα πνευστά μιας μπάντας που άκουσε όταν ήταν παιδί στη Νέα Σμύρνη. Ή με τις μελωδίες των Χατζιδάκι και Θεοδωράκη που κατέκλυζαν το πατρικό στην αθηναϊκή συνοικία. Οι γονείς του ήταν λυρικοί τραγουδιστές που, παρεμπιπτόντως, δεν κυνήγησαν κι εκείνοι την καριέρα. Οταν ακούς στο πολιτιστικό ρεπορτάζ παρόμοιες δηλώσεις συνήθως φυλάγεσαι: αρκετά συχνά τα πρώτα ονόματα του χώρου «διορθώνουν» αναδρομικά το παρελθόν με αφορισμούς του παρόντος. Ογδόντα λεπτά συζήτησης με τον Λουκά Καρυτινό, καλλιτεχνικό διευθυντή της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, αρκούν για να σε πείσουν ότι στο πίσω μέρος του μυαλού του διευθύνει ακόμη εκείνη την αόρατη ορχήστρα. Η μουσική καταφτάνει από κάθε ρωγμή. Οταν χρησιμοποιεί τη φιλοσοφία για να περιγράψει την ακουστική εμπειρία – «η πρωταρχική ηδονή γίνεται σε δεύτερο στάδιο απόλαυση και τελικά θαυμασμός και κατανόηση» -, όταν συγκρίνει μοντερνιστές και ρομαντικούς ή επικαλείται τον Σλέγκελ («η αρχιτεκτονική είναι μια μουσική παγωμένη») και τον Στραβίνσκι («η μουσική είναι αρχιτεκτονική σε κίνηση»).

Στην προσωπική διαδρομή του, η οποία εισέρχεται στην πέμπτη δεκαετία, η σχέση του με την παρτιτούρα ήταν μια διαρκής μαθητεία: ανακάλυπτε νέα στοιχεία κάθε φορά που διηύθυνε – πραγματικές πλέον – ορχήστρες. Από το 1976 έως το 1981 σπούδασε ειδίκευση στη διεύθυνση ορχήστρας στο Πανεπιστήμιο των Τεχνών του Δ. Βερολίνου με τον Χέρμπερτ Αλεντορφ, ενώ παράλληλα παρακολουθούσε σεμινάρια στο «Μοτσαρτέουμ» του Ζάλτσμπουργκ. Τον Δεκέμβριο του 1978 συνάντησε για πρώτη φορά κοινό διά ζώσης διευθύνοντας την ορχήστρα δωματίου Σαρλότενμπουργκ. Από το 1981 έως το 1985 κατά τη διαμονή του στο Βερολίνο θα γίνει μουσικός διευθυντής της συγκεκριμένης ορχήστρας, καθώς και καλλιτεχνικός διευθυντής του «Πίκολο Τεάτρο Μπερολίνο». Tο 1985 θα επιστρέψει στην Ελλάδα και θα αναλάβει θέση τακτικού αρχιμουσικού στην Εθνική Λυρική Σκηνή, όπου έγινε μουσικός διευθυντής το 1992.

Η ΚΟΑ είναι το νέο κεφάλαιο στη ζωή του από τον περσινό Οκτώβριο, όταν επελέγη από την υπουργό Πολιτισμού για να διαδεχθεί τον Στέφανο Τσιαλή. Είναι μια θέση συνυφασμένη για πολλούς με το άγχος της «άδειας αίθουσας», ειδικά όταν πρόκειται για τη συμφωνική μουσική στην Ελλάδα. «Είναι φαινόμενο παγκόσμιο, όχι μόνο ελληνικό» εξηγεί όση ώρα περιμένουμε το λιτό γεύμα: μία σαλάτα για τον καθένα μας, καθώς ακολουθώ τη διάθεσή του για «κάτι ελαφρύ». «Και φυσικά το παίρνουμε υπόψιν μας. Δεν μπορούμε να παίζουμε σε άδεια αίθουσα. Το έργο δεν ολοκληρώνεται σ’ αυτή την περίπτωση. Είναι ένας φόβος μουσικά υπαρξιακός. Καθιστά το αποτέλεσμα ημιτελές. Οι συντελεστές της ολοκλήρωσης είναι ο συνθέτης, οι εκτελεστές και το κοινό. Το άδειο μας αδειάζει κι εμάς. Χρειαζόμαστε μία κοινότητα, ένα ολοκληρωμένο σώμα. Δεν είναι, ξέρετε, χαλαρωτική η σχέση σε μια συναυλία. Η συχνή επαφή με τα έργα θυμίζει τα ταξίδια στο εξωτερικό, όπου χωρίς να το θέλει ο επισκέπτης εξοικειώνεται με τη γλώσσα. Ετσι και στη μουσική. Ζει σε έναν άλλο κόσμο. Ζει ελαφρότερα».

Ο ίδιος, πάντως, δεν κατεβαίνει χωρίς όπλα στο πεδίο της μάχης. Εχοντας υπηρετήσει ως καλλιτεχνικός διευθυντής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής από το 1999 ως το 2005 – από τους πρώτους που πίεσαν την πολιτεία να αποκτήσει μόνιμη έδρα – μεταφέρει μέρος της πείρας του στην οργάνωση ενός συνόλου. Οπως αποκαλύπτει, εξάλλου, εκτός από την περσινή επιχορήγηση του υπουργείου Πολιτισμού έχει εξασφαλίσει και δεύτερη έκτακτη – ύψους 500.000 ευρώ -, με πιεστικό το αίτημα «να θεσμοθετηθεί και να γίνει μόνιμη». Αν επικαλείται, πάντως, κάτι συχνότερα από οτιδήποτε άλλο είναι το ανθρώπινο δυναμικό. «Η Ορχήστρα διαθέτει εξαιρετικούς μουσικούς, με παιδεία από ξένες Ακαδημίες – κι αυτό το οφείλουμε στον Χρήστο Λαμπράκη, ο οποίος με το παράδειγμά του και την επιμονή στο Μέγαρο Μουσικής πίεζε και όλους τους άλλους να συσπειρωθούμε, να βρούμε νέες λύσεις και να αναζητήσουμε επίσης υψηλό επίπεδο. Απόδειξη για την ποιότητα των μουσικών είναι κάτι που ίσως περνάει απαρατήρητο: το γεγονός ότι επανέρχονται με εμφανίσεις τους καλλιτέχνες όπως ο Εσενμπαχ ή η Λεόνσκαγια, τους οποίους και φέτος φιλοξενούμε. Προφανώς σημαίνει ότι νιώθουν ικανοποιημένοι από τον ήχο της Ορχήστρας. Οπως καταλαβαίνετε, κανένας καλλιτέχνης αυτού του βεληνεκούς δεν συνεργάζεται με μια ορχήστρα όταν δεν εκπληρώνει τις μουσικές του απαιτήσεις».

Στο Μέγαρο
η καλύτερη ακουστική

Η αναφορά στο Μέγαρο Μουσικής δεν είναι τυχαία. Η αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης είναι η «έδρα» απ’ όπου βγαίνει ο ήχος της ΚΟΑ. «Και να θέλαμε καλύτερη ακουστική σε άλλο χώρο, δεν θα βρίσκαμε» λέει ο Λ. Καρυτινός. Σ’ αυτό το σημείο θυμάται την πρώτη ιστορία από την πίσω πλευρά της συμφωνικής μουσικής, που θα διακόπτουν δημιουργικά τη συζήτησή μας. «Η ακουστική, ξέρετε, δεν είναι μόνο θέμα μελέτης, αλλά και τύχης. Οταν πρωτοχτίστηκε η Φιλαρμονική του Βερολίνου τη δεκαετία του 1960, οι μουσικοί μπήκαν μέσα και τραβούσαν τα μαλλιά τους μ’ αυτό που άκουγαν. Πέρασαν χρόνια για να γίνουν οι τροποποιητικές βελτιώσεις και να ξεκινήσει το θαύμα που όλοι ξέρουν».

Περνώντας κανείς από δεύτερη ανάγνωση το πρόγραμμα της ΚΟΑ, το οποίο ανακοινώθηκε στις 5 Οκτωβρίου, η υποχώρηση του crossover είναι παραπάνω από αισθητή – εξαίρεση είναι μόνο η συναυλία με τη «Φαντασία» του Ντίσνεϊ στο Κλειστό Ολυμπιακό Στάδιο Γαλατσίου, στις αρχές του 2022. Πιθανότατα πρόκειται για μια συνταγή που δοκιμάστηκε, αλλά δεν ταιριάζει στο νέο ύφος που κάθε διευθυντής διεκδικεί για τη δική του (τριετή) θητεία. Μια άλλη ενότητα, πάντως,  ξεχωρίζει ως πειραματισμός: το λεγόμενο «Ταξίδι στο κέντρο της μουσικής», σε σκηνοθεσία της Κατερίνας Ευαγγελάκου, όπου δοκιμάζεται η εισαγωγή των νέων τεχνολογιών. «Με το πρόγραμμα αυτό απευθυνόμαστε στους θεατές που θα ήθελαν, αλλά δεν έχουν τον τρόπο να κατανοήσουν πώς δουλεύει το συμφωνικό έργο. Να εξοικειωθούν με τα όργανα ή ακόμη και τα μοτίβα – γυμνά ή “ντυμένα”, όπως λέμε. Στην πρώτη συναυλία (σ.σ.: 28 Ιανουαρίου 2022), με παρουσιάστρια την ιστορικό Μαρία Ευθυμίου, θα δείξουμε το συμφωνικό ποίημα, στη δεύτερη το κοντσέρτο, στην τρίτη τη συμφωνία. Εχουμε σχεδιάσει μια εντελώς διαδραστική παράσταση, κατά την οποία θα μπορεί κάποιος από το κοινό να ανεβεί στη σκηνή και να ρωτήσει τους μουσικούς όσα θέλει να μάθει. Από την επόμενη σεζόν, αν όλα πάνε καλά – που νομίζω ότι θα πάνε – θέλουμε να βάλουμε δύο οθόνες, δεξιά και αριστερά από τους μουσικούς, ώστε να μεταφέρουμε την αίσθηση του γκρο πλαν την ώρα που παίζουν».

«Ο πιο “αντιδημοκρατικός” θεσμός»

Τη δεύτερη φορά που επαναφέρει τη σχέση του με τους μουσικούς του θυμίζω ότι συνήθως είμαστε καχύποπτοι όταν ο επικεφαλής πρέπει να επιβεβαιώνει κάθε τόσο το «συμβόλαιο» με όσους διευθύνει. Ειδικά στην Ελλάδα, η – έστω στερεοτυπική – εικόνα είναι ενός μάνατζερ που οφείλει να τρέχει για τα πρακτικά ζητήματα προσπαθώντας να ξεπεράσει τα προσκόμματα της γραφειοκρατίας, να ισορροπήσει επιδεικνύοντας αρετές διπλωμάτη και να διεκδικεί εξ ονόματος όλων. «Θα το θέσω ως εξής: οι ορχήστρες είναι ο πιο “αντιδημοκρατικός” θεσμός. Ο μαέστρος πρέπει να είναι ειλικρινής με τον εαυτό του, να εμπνέει και να καθοδηγεί, να λύνει τα προβλήματα των μουσικών – μουσικά και μη. Διότι έχουν πλήρη άποψη για την ερμηνεία ενός έργου, καθώς έχουν εξαιρετική παιδεία. Το καταπληκτικό, όμως, ξέρετε ποιο είναι; Ενώ έχουν αντίθετη άποψη και θα έπρεπε να την υποστηρίζουν – έτσι θα λειτουργούσε η “δημοκρατία” εντός της ορχήστρας – κάνουν ό,τι μπορούν για να υποστηρίξουν την άποψη του μαέστρου. Δεν τον σαμποτάρουν. Γιατί μαζί του πετυχαίνουν κι αυτοί ως σύνολο. Το ζήτημα στις ορχήστρες δεν είναι να βρεθούν οι καλύτεροι μουσικοί που υπάρχουν, αλλά αυτοί που θα βρεθούν να έχουν ένα κοινό όραμα. Ιδίως όταν μιλάμε για όπερα, όπου υπάρχουν πολλοί συντελεστές, σπάνια μια παράσταση πάει καλά. Υπάρχουν στιγμές, μαγικές, που πάνε καλά. Ε, αυτές τις στιγμές κυνηγάμε σε όλη μας τη ζωή. Να πούμε ότι ζήσαμε γι’ αυτές. Η απογοήτευση είναι πιο σύνηθες φαινόμενο από την ικανοποίηση».

Μία ημέρα πριν συναντηθούμε ο ίδιος έζησε μία από αυτές τις στιγμές διευθύνοντας τα «Τραγούδια για τα νεκρά παιδιά» του Μάλερ στην εναρκτήρια – μεταπανδημική – συναυλία της ΚΟΑ. «Αισθάνθηκα τρομερή συγκίνηση. Ο Ρίκερτ είχε γράψει 428 ποιήματα για τα δύο νεκρά παιδιά του και ο Μάλερ, παρ’ όλο που βρισκόταν στην καλύτερη περίοδο της ζωής του – στην Κρατική Οπερα της Βιέννης -, επέλεξε πέντε για να μελοποιήσει. Υστερα από εφτά χρόνια έχασε την κόρη του. Ανατριχιαστικά κομμάτια. Ενα συναίσθημα που θυμάμαι και από τις παραστάσεις της “Αΐντα” στο Ηρώδειο (σ.σ.: το 2010)». Αλλά και η ημέρα που συναντηθήκαμε, το περασμένο Σάββατο, είχε συγκινησιακό φορτίο για τον Λ. Καρυτινό, καθώς συνέπεσε με το μνημόσυνο σαράντα ημερών για τον Μίκη Θεοδωράκη. Οι πρώτες εμπειρίες του με τον κορυφαίο μουσικό ήταν το 1990 στην Αρένα της Βερόνας όπου διηύθυναν και οι δύο το μπαλέτο «Ζορμπάς», με ακροατήριο 20.000 θεατών – αριθμός απλησίαστος για άνθρωπο της συμφωνικής μουσικής και της όπερας. «Τα λαϊκά του ορατόρια με ξετρελαίνουν. Θεωρώ το “Κάντο Χενεράλ”, το οποίο επίσης συνδιευθύναμε, αριστουργηματικό. Αν συνέχιζε στα συμφωνικά έργα δεν υπάρχει αμφιβολία ότι θα γινόταν από τους κορυφαίους συμφωνιστές. Αλλά ήταν μια ροκ προσωπικότητα που ήθελε να τα κάνει και να τα δοκιμάσει όλα. Ζούσε για την τέχνη».

«Οφείλουμε να δώσουμε ευκαιρίες»

Καθώς ο χρόνος μετράει αντίστροφα για το φετινό επετειακό έτος η ΚΟΑ δεν θα μπορούσε παρά να εντάξει στο πρόγραμμά της έργα που αντιστοιχούν στον εορτασμό. Μόλις χθες αναμενόταν η παράσταση «Ο χορός του Ζαλόγγου», ως ανάθεση στον νεαρό μουσικό Δημήτρη Σκύλλα. Ενα ακόμη χαρακτηριστικό του νέου προγράμματος, το οποίο σπεύδει να υπερασπιστεί. «Δεν γίνεται να μην ακούμε σύγχρονη μουσική ή να μην έχουμε αναθέσεις. Η μουσική δεν έχει σταματήσει. Αν το πούμε αυτό, πρέπει να τη βάλουμε σε ένα μουσείο και να βλέπουμε τα εκθέματά της. Οχι. Πρέπει να είναι ζωντανή, άρα να έχει συνέχεια. Οσοι είμαστε σε θέσεις ευθύνης οφείλουμε να δώσουμε ευκαιρίες με το ρίσκο που αυτές συμπεριλαμβάνουν. Το κοινό θα τις καταξιώσει, όχι εμείς». Θα ακολουθήσουν η «Ελληνική Επανάσταση IV», όπου ο Διονύσης Γραμμένος διευθύνει την ΚΟΑ σε έργα των Διονύση Λαυράγκα, Μίκη Θεοδωράκη, Αντίοχου Ευαγγελάτου και – κατ’ ανάθεση – του 30χρονου Ευριπίδη Μπέκου, και η όπερα «Ελπίς πατρίδος» του Γιώργου Κουρουπού, σε λιμπρέτο της Ιουλίτας Ηλιοπούλου. Είναι η στιγμή για ένα δεύτερο ιστορικό ανέκδοτο με ξεχωριστή σημασία. «Το 1828 στην Αίγινα, στο νέο Μέγαρό του, ο Σπυρίδων Τρικούπης δίνει μια δεξίωση με αφορμή την επέτειο από την απελευθέρωση του Μεσολογγίου. Εκεί έχει καλέσει τον Καποδίστρια, τους αντιπροσώπους των ξένων Δυνάμεων, διάφορους εκλεκτούς. Θέλει μάλιστα να παιχτεί μια δυτική μουσική και όχι κάποιο από τα δημοτικά τραγούδια της εποχής. Βρίσκουν λοιπόν έναν βιολονίστα που μπορούσε να παίξει κάποια βαλσάκια και πόλκες. Κατά τη διάρκεια της ερμηνείας του, ωστόσο, σπάει μία χορδή στο βιολί. Φυσικά δεν επρόκειτο να βρεθεί άλλη στην Αίγινα. Συμπέρασμα: το πρώτο άκουσμα δυτικής μουσικής στην Ελλάδα προέρχεται από ένα βιολί κι αυτό λειψό. Αυτό νομίζω ότι μας ακολουθεί με τον τρόπο του».

Λίγο πριν ολοκληρώσουμε το γεύμα προλαβαίνω να τον ρωτήσω ποιο βιβλίο θα διάβαζε αν έβρισκε τον χρόνο: τη νέα βιογραφία του Σιμπέλιους διά χειρός της Γκλέντα Ντον Γκος, το «Mozart: reign of love» ή το «Carmen abroad» για την υποδοχή της όπερας του Μπιζέ στις σκηνές του κόσμου; «Μάλλον το τρίτο. Η αγάπη για τον Μότσαρτ έχει να κάνει με προσωπικές αντιλήψεις. Και μια βιογραφία για τον Σιμπέλιους δεν θα μου έλεγε πολλά αυτή τη στιγμή». Και αν έπρεπε να διαλέξει ένα μουσικό κομμάτι για να παίζει από τα μεγάφωνα την ώρα που τα παιδιά του Δημοτικού ξεκινούν τη μέρα τους; «Δεν χρειάζεται πολλή σκέψη. Την ουβερτούρα από την “Κάρμεν”. Είναι τόσο λαμπερή, φωτεινή και μεσογειακή που δεν τίθεται συζήτηση».

«Cookoovaya»

Χατζηγιάννη Μέξη 2A

Σαλάτα με κρύες γαρίδες, jamon iberico, μαρούλι, αυγό και spicy μαγιονέζα      €19

Σαλάτα με μπέικον μαύρου χοίρου στη σχάρα, εντίβ, iceberg, μαρούλι, αυγό
και ντρέσινγκ με καπνιστό
χέλι, μελιτζάνα
και παρμεζάνα      €18,50

Ενα ποτήρι κρασί «Σαμαρόπετρα», κτήμα κυρ-Γιάννη      €7

Νερό Ζαγόρι      €2,50