Μεγάλωσα στη Σταυρούπολη

Ηταν στην ίδια πλατεία όπου την περασμένη Κυριακή μέλη της ΚΝΕ δέχτηκαν επίθεση. Στο κέντρο της Ανω Ηλιούπολης, στα δυτικά της Θεσσαλονίκης. Εκεί για πρώτη φορά άκουσα τις λέξεις «Χρυσή Αυγή» το 1994. Ο μάντης του κακού ήταν συμμαθητής μου και αμυδρά μόνο θυμάμαι την περιγραφή που περιλάμβανε ελληνικό αίμα, ήρωες, πολέμους, τον Χίτλερ σε ρόλο «παρεξηγημένου» ηγέτη της Ιστορίας, το δεκαεξάκτινο αστέρι της Βεργίνας. Ενας πολτός από αταβιστικές αναφορές, στα απόνερα των μαθητικών συλλαλητηρίων, όπου είχαμε κατεβεί με τα πόδια όλα τα σχολεία της πόλης. Κάποιοι ήταν συμπαθούντες από τότε – οργανωμένοι στην επόμενη δεκαετία – και είχαν διακριτικά με τη σβάστικα, για την οποία ακουγόταν η γνωστή «κασέτα»: προερχόταν από τον μαίανδρο και υποδήλωνε την ιδεολογική συγγένεια με τα αρχαία ελληνικά (τα οποία φυσικά ούτε να ακούσουν δεν ήθελαν μέσα στην τάξη). Για εμάς τα «φλωράκια», πάντως, το λύκειο είχε απλώς άλλες δύο τάξεις να τελειώσουμε για να φτάσουμε στις σχολές προτίμησης του μηχανογραφικού, οπότε η «γοριλλοποίηση» μέσω της Χρυσής Αυγής ακουγόταν σαν ένοχο μυστικό που αφορούσε άλλες φυλές.

Η πλατεία Ελευθερίας, πάντως, δεν ήταν χώρος μύησης, αλλά τόπος συνάντησης για μαθητές, οικογένειες και παιδιά που έπαιζαν στη μεγάλη ανυψωμένη εξέδρα (δεν υπάρχει πια). Ούτε η Ανω Ηλιούπολη και η Σταυρούπολη ήταν κέντρα διαλογής. Στις ιστοσελίδες και στην τηλεόραση παίζει κάτι ξένο και απειλητικά καινοφανές όλες αυτές τις μέρες. Το ΕΠΑΛ ήταν και για τη δική μου γενιά άβατο, όχι επειδή οργανώνονταν εκεί χρυσαυγίτες, αλλά επειδή λειτουργούσε σαν «κράτος εν κράτει» για τους θερμόαιμους που δεν θα ακολουθούσαν τη θεωρητική κατεύθυνση. Εμείς του Γενικού Λυκείου απλώς δεν περνούσαμε απέξω.

Τι άλλο δεν ήταν η Ηλιούπολη αν δεν ήταν ακροδεξιά; Σίγουρα δεν ήταν προοδευτική. Για διαφορετικές γενιές χρησιμοποιήθηκε ως πιάτσα ναρκωτικών (στα μπαράκια γύρω από την πλατεία), ένα τεράστιο ηλεκτρονικάδικο όπου οι μαθητές ξόδευαν μια περιουσία σε 20άρικα για να περάσουν στην επόμενη πίστα του «Street fight» (στο περίφημο Μαρακανά, όπου συνωστίζονταν και 16χρονοι από άλλες περιοχές). Στη μεγάλη εικόνα η συνοικία έμενε στα μετόπισθεν μιας πόλης που είχε ήδη αποδεχτεί τη στάμπα της «συντηρητικής». Λίγα πράγματα συνέβαιναν στον πολιτισμό, λιγότερες θέσεις εργασίας καταγράφονταν, ειδικά όταν ξεθεμελιώθηκε από την Καραολή και Δημητρίου το παλιό εργοστάσιο της ΑΓΝΟ. Η Suncity, στον αστείο κώδικα ενδοεπικοινωνίας μας, η γειτονική Νικόπολη και ο Εύοσμος ζούσαν για χρόνια σε μια κατάσταση limbo, με μοναδική διαφυγή την κάθοδο προς το κέντρο της πόλης.

ΑΛΛΑΓΕΣ. Είκοσι χρόνια είναι πολλά για να διατηρήσει κανείς σαφή εικόνα σχετικά με τη ριζοσπαστικοποίηση που σάρωσε τις παλιές συνήθειες. Αλλά το 9% που κατέγραφε η Χρυσή Αυγή στις εκλογικές αναμετρήσεις της Β’ Θεσσαλονίκης επί μνημονιακής Ελλάδας (5% στη Σταυρούπολη, από τα υψηλότερα ποσοστά σε δημοτικό διαμέρισμα) σημαίνει πολλά στην αμείλικτη γλώσσα των αριθμών. Προκαλεί μάλιστα θλίψη αυτός ο de facto στιγματισμός, ειδικά αν σκεφτεί κανείς ότι σε απόσταση 10 λεπτών με το αυτοκίνητο μπορούσε κανείς να βρεθεί στη Μονή Λαζαριστών, έδρα της Καθολικής Αποστολής στα μέσα του 19ου αιώνα, και στο κοιμητήριο του Ζεϊτενλίκ, τη μεγαλύτερη στρατιωτική νεκρόπολη της χώρας, όπου βρίσκονται θαμμένοι 20.500 στρατιώτες των συμμάχων της Αντάντ που πολέμησαν στο μακεδονικό μέτωπο κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ακόμα πιο κοντά βρισκόταν το θερινό σινεμά Σταυρουπόλ, στέκι των σινεφίλ που ήθελαν να δουν, για παράδειγμα, τον «Τιτανικό» στην ανοιχτή ταράτσα. Για να είμαστε ειλικρινείς, τα τοπόσημα αυτά δεν μπήκαν ποτέ επεξεργασμένα στο συλλογικό ασυνείδητο ή στο ραντάρ των λυκειόπαιδων. Παρέμεναν – εν πολλοίς παραμένουν μέχρι σήμερα – άγνωστα μνημεία από τις διαδοχικές επιστρώσεις της θεσσαλονικιώτικης ιστορίας, που μπαζώθηκε με συνοπτικές διαδικασίες.

Ακόμη και μια παλιά αίσθηση φαίνεται να υπονομεύεται από την πραγματικότητα. Μετά την είσοδο των λεγόμενων τότε παλιννοστούντων στη Δυτική Θεσσαλονίκη, οι οικογένειες των οποίων έχουν πλέον τη δική τους συνοικία πέριξ του περιφερειακού, φαινόταν ότι η ενσωμάτωση λειτουργεί. Μετά τον πρώιμο λεκτικό ρατσισμό για «Ρωσοπόντιους», που στα σχολεία της περιοχής περνούσαν σαν «ρωσομπόντ», οι παλιοί πρόσφυγες του 1922 αλλά και των γειτονικών χωριών σε Κιλκίς και Σέρρες έδωσαν τα σπίτια τους στους νεοφερμένους για να ζήσουν εκεί με χαμηλό ενοίκιο. Ούτε η επέλαση της Χρυσής Αυγής μπορούσε να αντιστρέψει αυτή τη φυσιολογική τάση της «ανακύκλωσης» στη στέγαση. Κι έτσι, τα πλιθόχτιστα σπίτια όσων κάποτε αποκαλούνταν «τουρκόσποροι» πέρασαν στους καινούργιους από το πρώην ανατολικό μπλοκ.

Το αν ορισμένοι θύλακοι, όπως το ΕΠΑΛ Σταυρούπολης, επένδυαν στο μίσος όλο το περασμένο διάστημα μένει να φανεί. Θα πρόκειται για μια διαφορετική φάση ριζοσπαστικοποίησης στα είκοσι χρόνια που έχουν μεσολαβήσει, έτσι ώστε μια γειτονιά να φαντάζει ήδη terra incognita. Με τη διαφορά που γνωρίζουμε πλέον όλοι. Το 1991 και το 2001 δεν υπήρχαν social media μέσω των οποίων οι οργανωτές να καλούν σε «φασαρία» και «ξυλίκι». Και οι λέξεις «Χρυσή Αυγή», που ψιθύριζε ένας συμμαθητής το βράδυ, λίγο πριν διαλυθούμε για τα σπίτια, μπορούν να παράγουν θόρυβο στο βαθύ εργαστήρι της τοξικότητας χωρίς καν να προφέρονται.