450 χρόνια από τη Ναυμαχία {LF}της Ναυπάκτου

Το 1571 ήταν μια χρονιά σημαντική για την Ευρώπη με καθοριστικό γεγονός τη Ναυμαχία της Ναυπάκτου, ίσως την πιο σημαντική ναυμαχία της νεώτερης ιστορίας, που σήμανε μια τεράστια ανακούφιση από την πανίσχυρη απειλή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα ανατολικά των ευρωπαϊκών συνόρων, τόσο χερσαίων  όσο και θαλάσσιων.

Οσον αφορά τα χερσαία σύνορα, ο αυστριακός κλάδος των Αψβούργων είχε νιώσει την πίεση της τουρκικής παρουσίας όχι μόνο στα Βαλκάνια αλλά και  με στρατιωτικές εκστρατείες που έφταναν μέχρι τις ίδιες τις πύλες της Βιέννης. Στη θάλασσα, η τουρκική ισχύς εξαπλωνόταν  σχεδόν ανεμπόδιστη σε όλη τη Μεσόγειο.

Η ίδια η Ισπανική Μοναρχία (Monarquía Hispánica), υφίστατο τις συνέπειες αυτής της πίεσης στη δυτική Μεσόγειο, στα εδάφη της στην Ιταλία (Νάπολη και Σικελία, μεταξύ άλλων) και τις συνεχείς επιδρομές των πειρατών κατά μήκος των ακτών της Βορείου Αφρικής, στο σημερινό έδαφος της Λιβύης, της Τυνησίας, της Αλγερίας και του Μαρόκου. Η πλήρης στήριξη της Γαλλίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, παρέχοντας κάθε είδους διευκολύνσεις στη Μασσαλία και άλλα λιμάνια της Μεσογείου σε μουσουλμανικά πλοία και τους ιθαγενείς βερβέρους πειρατές, δεν ήταν ακριβώς μια χείρα βοηθείας.

Επίσης, οι εξεγέρσεις του εκχριστιανισμένου αραβικού πληθυσμού (μορίσκος) στον νότο της Ιβηρικής χερσονήσου, με την υποστήριξη των Τούρκων, απειλούσε την ίδια την πολιτική σταθερότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Εκείνη την περίοδο, ως γνωστόν, ο παράγων της θρησκείας στον δυτικό κόσμο ήταν σημαντικός. Ο Φίλιππος Β’ είχε μετατραπεί σε υπέρμαχο της Αντιμεταρρύθμισης, σε «σφυρί των αιρετικών, σε φως της πρώτης Συνόδου του Τρέντο και σε σπαθί της Ρώμης», σύμφωνα με τον συντηρητικό ιστορικό Μαρθελίνο Μενέντεθ Πελάγιο, πράγμα που θα υποχρέωνε την Ισπανική Μοναρχία, με την Ισπανία ως κέντρο της εξουσίας της, να αντιμετωπίζει πανάκριβους πολέμους τόσο με  τους λουθηριανούς όσο και με τους μουσουλμάνους.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτά τα γεγονότα συμπίπτουν χρονικά με την κατάκτηση της Αμερικής, απ’ όπου προερχόταν ένα ικανό μέρος των κονδυλίων που χρηματοδοτούσαν αυτή την τεράστια πολεμική μηχανή. Γιατί ήταν υπέρμετρη η ανθρώπινη και η οικονομική προσπάθεια που απαιτούσε ο έλεγχος των αχανών εδαφών  που ο Φίλιππος Β’ κληρονόμησε από τον πατέρα του Κάρολο Ε’, ανάγοντας σε έπη πολλά από τα γεγονότα με πρωταγωνίστρια την Ισπανία, όπως ήταν η ίδια η κατάκτηση της Αμερικής.

Ενα από τα ιδιαιτέρως αξιομνημόνευτα έπη ήταν και η Ναυμαχία της Ναυπάκτου, της οποίας αυτόν τον Οκτώβρη εορτάζουμε την 450ή  επέτειο.

Η Ισπανία συνέβαλε με τα τρία τέταρτα της ναυτικής δύναμης και των στρατευμάτων  καθώς και με πάνω από το μισό οικονομικό κόστος. Αλλες συνεισφορές της Ισπανικής Μοναρχίας στην αποκαλούμενη Ιερά Συμμαχία, που είχε συσταθεί από τον Πάπα Πίο Ε’, ήταν στη Γένοβα, τη Βενετία και τη Μάλτα. Συνολικά, περίπου 80.000 άνδρες, από τους οποίους οι μισοί σχεδόν είχαν επιβιβασθεί για τη μάχη σε πάνω από 200 πλοία υπό τις διαταγές του Ιωάννη της Αυστρίας, ετεροθαλή αδελφού του βασιλιά Φιλίππου Β’. Απέναντί τους, ένας επιβλητικός οθωμανικός στόλος αποτελούμενος από 230 πλοία, 90.000 άνδρες (μεταξύ στρατιωτών, ναυτών και κωπηλατών). Η ναυτική αναμέτρηση που επακολούθησε ήταν – σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Θερβάντες, εκλεκτού μάρτυρα της ναυμαχίας στην οποία ακρωτηριάστηκε το αριστερό του χέρι  (ο «κουλός της Ναυπάκτου») – η «πιο αξιομνημόνευτη περίσταση που είδαν οι περασμένοι αιώνες, και δεν πρόκειται να δουν οι ερχόμενοι».

Η πιο πρόσφατη ιστοριογραφία θεωρεί ότι οι γεωστρατηγικές συνέπειες δεν ήταν τόσο καταστροφικές, όπως είχε αρχικά εκτιμηθεί, γιατί η τουρκική αρμάδα ανέκαμψε σύντομα με τη βοήθεια, για παράδειγμα, της Γαλλίας και της Ολλανδίας, νικώντας μόλις δυο χρόνια αργότερα στις ναυμαχίες της Γκολέττα και της Τυνησίας. Ωστόσο, όπως τονίζει ο ιστορικός Φερντινάν Μπρωντέλ, η ψυχολογική επίδραση ήταν σαρωτική: η φήμη της αήττητης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είχε καταρρεύσει, σηματοδοτώντας την αρχή μιας μακράς αλλά αναπόφευκτης παρακμής.

Η  Ναυμαχία της Ναυπάκτου δεν έχει ξεχαστεί. Την αναφέρουν τα ισπανικά σχολικά βιβλία και όλοι την αναγνωρίζουν ως μία μεγάλη ναυτική νίκη αλλά ελάχιστοι Ισπανοί ξέρουν ότι έλαβε χώρα στα δυτικά του Κορινθιακού Κόλπου, απέναντι από το νησί της Ζακύνθου, δηλαδή σε ελληνικά ύδατα. Ως πρέσβης της Ισπανίας στην Ελλάδα, θα μ’ ενδιέφερε να τονίσω στους Ισπανούς ότι η Ναυμαχία έλαβε χώρα στην Ελλάδα, όπως επίσης συντάσσομαι με την προσπάθεια της Ελλάδας να γνωρίσουν οι Ελληνες τη σημαντική συνεισφορά των προγόνων τους στη νίκη και να νιώσουν υπερήφανοι γι’ αυτή.

Γιατί λίγοι Ελληνες γνωρίζουν ότι η Κρήτη προσέφερε 18 πλοία στον χριστιανικό στόλο και η Ζάκυνθος άλλα 4, και ότι υπήρξαν χιλιάδες εθελοντές από τη Μύκονο, τη Σαντορίνη, τη Νάξο, τα Κύθηρα, κ.λπ. που κατατάγηκαν στον χριστιανικό στόλο στη Μεσίνα. Υπήρξαν επίσης πολλοί Ελληνες σε οθωμανικά πλοία, κωπηλάτες στην πλειονότητά τους. Πάνω από 8.000 Ελληνες έχασαν τη ζωή τους συνολικά.

Γι’ αυτό θεωρώ εξαιρετική την πρωτοβουλία των εγκαινίων ενός μνημείου στην Κεφαλονιά στις 7 Οκτωβρίου για να τονιστεί ειδικά αυτή η σημαντική προσφορά πολλών Ελλήνων στη Ναυμαχία, συμμετέχοντας και στις δύο πλευρές. Θα δώσω εκεί το παρών. Επίσης, το Βυζαντινό Μουσείο διοργάνωσε μια πολύ ενδιαφέρουσα έκθεση που εγκαινίασε η Πρόεδρος της Δημοκρατίας στις 17 Σεπτεμβρίου, και αξίζει τον κόπο μια επίσκεψη.

Στη Ναύπακτο και στα νησιά του Ιονίου διοργανώνονται κάθε χρόνο εκδηλώσεις με αφορμή την επέτειο της Ναυμαχίας, φέτος όμως έχουν μια ιδιαίτερη σημασία.

Η Πρεσβεία της Ισπανίας και το Ινστιτούτο Θερβάντες της Αθήνας έχουν αναλάβει διάφορα πολιτιστικά σχέδια σε συνεργασία με τις εθνικές, περιφερειακές και τοπικές Αρχές, σε μια προσπάθεια να φωτισθούν κάποιες πτυχές του μοναδικού αυτού ιστορικού γεγονότος. Η 450ή επέτειος της Ναυμαχίας της Ναυπάκτου αποτελεί μια θαυμάσια ευκαιρία για να αναδειχθεί ένα πολύ σημαντικό ιστορικό γεγονός που εκφράζει τους στενούς και παλαιούς δεσμούς φιλίας που ενώνουν την Ισπανία και την Ελλάδα.

Ο Enrique Viguera είναι πρεσβευτής της Ισπανίας στην Αθήνα