Οι οιωνοί της AUKUS και {LF}η περιχαρακωμένη Ευρώπη

Σαν κεραυνός εν αιθρία έσκασε η είδηση της σύμπραξης AUKUS μεταξύ Αυστραλίας, Ηνωμένου Βασιλείου και Ηνωμένων Πολιτειών, του λεγόμενου δηλαδή αγγλοσαξονικού μετώπου. Μιας συμφωνίας που το άκουσμά της προκάλεσε αναταράξεις και ανακατατάξεις στο διεθνές πολιτικοοικονομικό σύστημα και που καθιστά ρευστές τις εκτιμήσεις για την επόμενη κίνηση στη γεωπολιτική σκακιέρα. Το ερώτημα που εύλογα τίθεται είναι κατά πόσο η σύμπραξη AUKUS αποτελεί μια αιφνιδιαστική είδηση, τη στιγμή που το καμπανάκι χτυπούσε εδώ και καιρό αλλά οι περισσότερες ηγεσίες, και κυρίως οι ευρωπαϊκές, επέλεξαν να κωφεύουν.

Πρόσφατα έχει εμφανιστεί στην παγκόσμια διπλωματία και στα διεθνή fora ο όρος «Westlessness», δηλαδή η απουσία Δύσης, γεγονός που μόνο τυχαίο δεν είναι, κρίνοντας από τις εξελίξεις. Ηδη από την εποχή της διακυβέρνησης Ομπάμα προετοιμαζόταν το λεγόμενο «Asia pivot» στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ, με ξεκάθαρη γεωπολιτική στόχευση την περιοχή της Ανατολικής Ασίας. Το 2018 ο πρόεδρος Τραμπ δεν δίστασε να χαρακτηρίσει την ΕE τον μεγαλύτερο παγκόσμιο εχθρό των ΗΠΑ, παρά τη μεταξύ τους οικονομική και στρατιωτική συνεργασία. Το Brexit, επιπροσθέτως, και τα επακόλουθά του κατέδειξαν μια διάθεση επαναπροσδιορισμού του διεθνούς ρόλου της Μεγάλης Βρετανίας, και η AUKUS ήταν μια ιδανική ευκαιρία να ξαναβρεθεί στο γεωπολιτικό επίκεντρο.

Οταν, τον περασμένο Μάρτιο, εξελέγη ο Αυστραλός Ματίας Κόρμαν στην ηγεσία του ΟΟΣΑ, ενός διεθνούς οργανισμού με ισχυρό και ρυθμιστικό ρόλο στο παγκόσμιο πολιτικοοικονομικό γίγνεσθαι, δεν ήταν λίγοι αυτοί που εξεπλάγησαν. Με 26 από τα 37 τότε κράτη-μέλη να ανήκουν στη Γηραιά Ηπειρο, 7 εκ των 10 υποψηφίων να προέρχονται από την Ευρώπη και με τη θητεία του τελευταίου ευρωπαίου γενικού γραμματέα να ολοκληρώθηκε το 1996, όλοι οι συσχετισμοί συνηγορούσαν στη μη εκλογή Κόρμαν. Πολλώ δε μάλλον όταν ο ίδιος διεκδικούσε την ηγεσία ενός μεταρρυθμιστικού οργανισμού με άξονα την οικονομική συνεργασία, προωθώντας μια πολύ σκληρή στάση απέναντι στην Κίνα και επιδεικνύοντας αδιαφορία σε περιβαλλοντικά ζητήματα. Αναφανδόν υπέρ του αυστραλού υποψηφίου τάσσονταν οι ΗΠΑ – ΗΒ – Αυστραλία, όπως και οι χώρες της Κοινοπολιτείας.

Ολα τα παραπάνω,συνηγορούν στη διαπίστωση πως το σχέδιο σύναψης της AUKUS είχε ενεργοποιηθεί εδώ και καιρό, και ο αιφνιδιασμός με τον οποίο η Ευρώπη υποδέχθηκε την είδηση προκαλεί ερωτήματα αλλά και έντονο προβληματισμό. Η Γαλλία αντέδρασε και συνεχίζει να αντιδρά πολύ έντονα, χωρίς ωστόσο να βρίσκει ουσιαστική συμπαράσταση εντός της ευρωπαϊκής οικογένειας, γεγονός που θέτει σε ευθεία αμφισβήτηση τη συνοχή και την ανθεκτικότητα της ΕΕ. Καθίσταται πλέον σαφές πως οι επικείμενες κάλπες σε Γερμανία και Γαλλία δεν ρυθμίζουν μόνο τις πολιτικές εξελίξεις σε Βερολίνο και Παρίσι αντίστοιχα αλλά κρίνουν – εν πολλοίς – το μέλλον της Ευρώπης και του ευρωπαϊκού οράματος.

Κάποτε ο Χένρι Κίσινγκερ ρώτησε χαρακτηριστικά «ποιον πρέπει να καλέσω αν θέλω να καλέσω την Ευρώπη;», θέλοντας να αναδείξει την έλλειψη εκπροσώπησης της ΕΕ σε παγκόσμιο επίπεδο. Εξελίξεις κορυφαίας γεωπολιτικής σημασίας, όπως η σύμπραξη AUKUS, δημιουργούν κινδύνους αλλά και ευκαιρίες. Η ΕΕ, για να παραμείνει υπολογίσιμος παράγων και όχι παρατηρητής των διεθνών εξελίξεων, χρειάζεται μεγαλύτερα και ταχύτερα βήματα προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, σαφή διοίκηση, εναργείς στόχους, εξωστρέφεια και κοινή εξωτερική πολιτική. Με το παγκόσμιο κέντρο βάρους να μετατοπίζεται σταδιακά προς την Ανατολική Ασία, η Ευρώπη καλείται να αποφασίσει αν θα διαλέξει τον δρόμο της περιχαράκωσης και του διχασμού ή της πολυμέρειας και της ενοποίησης. Δεν είναι απλώς ζήτημα πολιτικού προσανατολισμού αλλά επιβίωσης της ευρωπαϊκής ιδέας.

Ο Δημήτρης Τζανιδάκης είναι οικονομολόγος-πολιτικός αναλυτής