Ρωμαϊκό θέατρο Β’

Θα κάνω μια εξαίρεση ύστερα από 50 χρόνια συνεχούς εβδομαδιαίας κριτικής παραστάσεων στην Ελλάδα και θα αναδημοσιεύσω το θεωρητικό μέρος μιας κριτικής μου πριν από 41 χρόνια. Σαν και μια έμμεση διαμαρτυρία, διότι μισό αιώνα που διακονώ την κριτική, σπάνια είδαμε στη σκηνή έργα της ρωμαϊκής κλασικής δραματουργίας. Ετσι θα παραθέσω όσα έγραφα στην κριτική μου για τη «Μήδεια» του Σενέκα που δημοσιεύτηκε στο «Βήμα» (15/8/1979).

Η παράσταση ήταν μια παραγωγή του ΚΘΒΕ, σε μετάφραση του Τάσου Ρούσσου, σκηνοθεσία του Σπύρου Ευαγγελάτου, σκηνικά και κοστούμια του Γιώργου Πάτσα, μουσική του Στέφανου Γαζουλέα και με βασικούς πρωταγωνιστές την Αντιγόνη Βαλάκου (Μήδεια), τον Θάνο Τζενεράλη (Κρέοντα) και, μεταξύ άλλων, τη Λίνα Λαμπράκη, τη Λίνα Τριανταφύλλου και την Ελένη Καρπέτα (Κορυφαίες του Χορού). Σχεδόν οι περισσότεροι από τους συντελεστές αυτής της παράστασης δεν υπάρχουν πια στον θνητό μας κόσμο: «Το ρωμαϊκό θέατρο είναι ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στο αρχαίο και το αναγεννησιακό, η γέφυρα που ενώνει, αλλά και διαστέλλει, τον ελληνικό με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Σκοπός μου δεν είναι εδώ να δείξω τις οφειλές του δεύτερου στον πρώτο, ώστε να στηρίξω τη γνωστή θεωρία για τη συνέχεια. Τα πράγματα είναι αυτονόητα και ο καθένας μπορεί να καταφύγει στις έγκυρες ιστορίες της λογοτεχνίας και του θεάτρου. […]

Σήμερα θα ήθελα να επισημάνω τις διαφορές, το “νέο” και την ιδεολογία της ρωμαϊκής τραγωδίας σε σχέση με την ελληνική. Η καταφυγή των ρωμαίων ποιητών στα ελληνικά θέματα βοηθάει στη σύγκριση, αγκαλά και αυτή η κοινότητα των θεμάτων πολλές φορές αποπροσανατόλισε την έρευνα και θεμελιώθηκε η πρόχειρη θεωρία για δουλική μίμηση των ελληνικών προτύπων. Το μόνο κοινό ανάμεσα στη “Μήδεια” του Ευριπίδη και τη “Μήδεια” του Σενέκα είναι το θέμα.

Οι διαφορές δεν είναι μόνο στην οπτική γωνία, από την οποία εξετάζεται το θέμα, ούτε στη διάσταση που διαπιστώνουμε ανάμεσα στα ήθη των ίδιων προσώπων, ούτε, βέβαια, στη γραφή. Διαφορετική δεν είναι μόνο η ιδεολογία των ποιητών ή των ηρώων ως φορέων της ιδεολογίας τους, η διαφορά είναι ριζική, είναι διαφορά ουσίας.

Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΤΡΑΓΙΚΟΥ. Και πρώτα είναι η ουσία του τραγικού. Οι πολιτισμοί διαστέλλονται μεταξύ τους από το νόημα που ο καθένας δίνει στο τραγικό. Στον Ευριπίδη το τραγικό αναδύεται στα σύνορα του Λόγου και του Α-λόγου, στον Σενέκα στις παρυφές της Λογικής και του Αγνώστου. Στον Ελληνα το τραγικό είναι υπαρξιακό πρόβλημα, στον Ρωμαίο, ρητορικό σχήμα. Στην Ελλάδα η τραγωδία ξεπηδάει από την κρίση του Μύθου, στη Ρώμη από την κρίση της Γνώσης. Ο Ιάσονας του Ευριπίδη είναι ένας αλαζόνας, ο Ιάσονας του Σενέκα είναι ένας προδομένος ήρωας, είναι το μοντέλο του imperium.

Στον Ευριπίδη η Αργοναυτική Εκστρατεία είναι ένας άθλος, στον Σενέκα μια κατάκτηση. Η Μήδεια του Ευριπίδη είναι ένα φυσικό φαινόμενο που επιστρέφει στην αυτονομία του. Η Μήδεια του Σενέκα είναι ένας παραλογισμός, ένα σόφισμα αλλαγής ελέγχου, μια ετεροζήτηση. Ο Ιάσονας του Ευριπίδη, παθαίνοντας, μαθαίνει, ο Ιάσονας του Σενέκα εκλογικεύει το πάθημα: “Δεν υπάρχουν θεοί”. Ο δρόμος προς την “επιστήμη” και τη φρίκη έχει αρχίσει.

Η Μήδεια του Σενέκα είναι η Ανατολή, η δύστροπη, η ιδιότροπη, η μυστηριώδης, η μάγισσα που δεν υπακούει στους λογικούς προσδιορισμούς, η ανειρήνευτη που δεν υποκύπτει στον Νόμο, δεν επαληθεύεται από τις προδιαγραφές, που δεν εντάσσεται στο πρόγραμμα. Αρνείται την πρόοδο, δεν εξελίσσεται, δεν ελίσσεται και δεν παράγει. Αρνείται να αλλοτριωθεί.

Αντίθετα, ακριβώς αυτή η άρνηση είναι το μεγαλείο της Μήδειας του Ευριπίδη. Ιδού, κατά τη γνώμη μου, η ουσία της τραγικότητας στους Ελληνες: η αλαζονεία ως αδυναμία. Και στους Ρωμαίους: η αλαζονεία της δύναμης. Κάθε πολιτισμός έχει τα αδιέξοδά του, το ρωμαϊκό αδιέξοδο είναι και δικό μας. Η “Μήδεια” του Σενέκα ηχεί σαν σύγχρονο έργο με όλη τη ρητορεία της, με όλη τη σφιχτή, την ασφυκτική σχεδόν φόρμα της. Ηχεί σαν αντιδραστικό βούκινο σε μια εποχή όπου πάλι μυθοποιούμε τον ανατολικό κίνδυνο, κίτρινο, μελαψό ή μαύρο.

Ο Σενέκας γεννήθηκε στην Κόρντομπα, γαλούχησε τον Νέρωνα και υποχρεώθηκε από τον μαθητή του να αυτοκτονήσει. Η ζωή του είναι ένα θέμα για τραγωδία του. Στα χρόνια μας ένας συμπατριώτης του, ο Ουναμούνο, θα αντέτασσε στη λογική της εξουσίας του Φράνκο: “Προορισμός της Ισπανίας δεν είναι να εξευρωπαϊστεί, προορισμός της είναι να εξαφρικανίσει την Ευρώπη”.

Η φωνή του χάθηκε μέσα στη λογική του ευρωπαϊκού φασισμού. Τη λογική του Ιάσονα του Σενέκα. […] Η “Μήδεια” του Σενέκα είναι μια τραγωδία όπου κάθε στιγμή ξεμυτίζει το μπαρόκ. Βαρύς λόγος, περίτεχνος, γεμάτος σχήματα και μυθολογικό φορτίο. Το μυθολογικό φορτίο του Σενέκα είναι φιλολογικό, καταντάει ιδίωμα καθαυτό, δεν έχει τη λυρική διάσταση που βρίσκουμε στους Ελληνες».