Ο σπαραγμός {LF}του οδυνηρού βιώματος

Στην ομιλία του κατά την υποδοχή του Νομπέλ Λογοτεχνίας το 1963, ο Γιώργος Σεφέρης είχε επιχειρήσει να προσδιορίσει σε τι συνίσταται ακριβώς το αίσθημα συγγένειας που νιώθουμε να μας συνδέει με τους προγόνους – αρχαίους, βυζαντινούς, νεότερους. «Δεν θα πω πως είμαστε από το ίδιο αίμα, γιατί αποστρέφομαι τις φυλετικές θεωρίες, αλλά κατοικούμε πάντα την ίδια χώρα και κοιτάμε τα ίδια βουνά που τελειώνουν στη θάλασσα», είχε πει τότε. Και ταυτόχρονα, καθώς θύμιζε στο αλλόγλωσσο ακροατήριό του ότι το «φάος ηελίοιο» του Ομήρου δεν διαφέρει και πολύ από το σημερινό «φως του ήλιου», ήταν σαν να επαναλάμβανε, μετατονισμένη, τη διάσημη λυρική αποστροφή του Ελύτη: Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική, το σπίτι φτωχικό, στις αμμουδιές του Ομήρου. Τοπίο και γλώσσα – τα συστατικά της συγγένειας. Που είναι ένα αίσθημα, όχι ένα γενετικό δεδομένο. Που είναι η σύνδεσή μας με τους νεκρούς που αναχωνεύονται, αιώνες τώρα, στην ίδια γη.  Ο,τι επισημαίνει και ο Θανάσης Χατζόπουλος, στην προμετωπίδα της ποιητικής του συλλογής: «Οχι, διόλου απόγονοι. Μας υιοθέτησε μόνο ο τόπος στον καιρό / και τα σπαράγματα της παλαιάς γλώσσας».

Τούτη η παλαιά γλώσσα μεταβολίζεται σ’ ένα έξοχο ποιητικό ιδίωμα, σε μια πολύτροπη, πολυκοιτασματική, σύγχρονη ελληνική που κουβαλάει τον τόνο των προφητών, το ύφος των εκκλησιαστών, τον ρυθμό του δημοτικού τραγουδιού και την πυκνή λιτότητα των προφορικών, λαϊκών αφηγήσεων, τους απόηχους του Σολωμού, την απλοϊκή υψιπέτεια των θουρίων. Αλλά, κυρίως, μεταφέρει τον σπαραγμό του οδυνηρού βιώματος, του τραύματος της ιστορίας.

Η συλλογή ταλαντεύεται ανάμεσα σε δυο όρια, έναν ελάσσονα και ένα μείζονα τόνο, που εναλλάσσονται στα τρία μέρη της συλλογής. Το πρώτο, με τίτλο «Χάραμα στον Κεράτιο» ξεκινάει μ’ έναν αφηγητή, σύστοιχο θα λέγαμε με τον άγγελο στην αρχαία τραγωδία, που διεκτραγωδεί το πάθος του «τελευταίου των Γραικών αυτοκρατόρων». Μιλά με την πεποίθηση της ιστορίας, της εμπειρικής γνώσης και της αυτοψίας· με την καθολική ματιά του ιστοριογράφου: «Επεσε η Πύλη κι όρμησαν επελαύνοντας του μέλλοντος τα μυστικά». Ανάλογες αγγελικές ρήσεις, εν είδει σχολιασμού παρελθοντικών γεγονότων που αποβαίνουν αποφασιστικά για τη διαμόρφωση του παρόντος,  εναλλασσόμενες με στροφικά δομημένα άσματα – χορικά τα τιτλοφορεί ο Θανάσης Χατζόπουλος – που συμπυκνώνουν έναν δραματικά δωρικό και αποφθεγματικά ρωμαλέο φιλοσοφικό στοχασμό για τα ανθρώπινα, παρεμβάλλονται στις μονωδίες του τραγικού ήρωα, του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, του προδομένου, «ποντισμένου μέσα στη σύγχυση των ημερών»,  ηττημένου βασιλιά. Τις μονωδίες αυτές – δανείζομαι τον όρο από την αρχαία τραγωδία – ο συγγραφέας τις ονομάζει Ομολογίες. Και είναι πράγματι ομολογίες πτώσης και ανάτασης, θρηνητικής καταβύθισης και στοχαστικής αυτοσυνειδησίας, ποιητικά μέρη ευριπίδειας, θα λέγαμε, υφής, αφού η καταστροφή του ήρωα δεν οφείλεται σε κάποια λογική ή ηθική έλλειψη, τουναντίον,  αλλά στο εικός και αναγκαίον της ιστορίας. Η πρώτη ενότητα της συλλογής μπορεί, λοιπόν, να διαβαστεί σαν μια σύγχρονη απάντηση στο αρχαίο δράμα.

Στη δεύτερη ενότητα («Κοινοί θνητοί») πληθαίνουν οι ανώνυμοι, φύλλα που τα σαρώνει το διάβα της ιστορίας, θύματα του πόθου για την ελευθερία, που αφυπνίζονται από τη θανατερή παραλυσία της υποτέλειας στη ζωογόνο κινητικότητα της επανάστασης, έτοιμοι να πληρώσουν το τίμημα κι ας είναι βαρύ. Ανώνυμοι, μεν, αλλά και ονοματισμένοι· γιατί ανάμεσα στα πεζά αυτά ποιήματα του δεύτερου μέρους, ο Θανάσης Χατζόπουλος ενθέτει και κάποιο προσκλητήριο πεσόντων, κάποια μνημόνευση ονομάτων με τον τρόπο με τον οποίο ανακαλούνται οι κεκοιμημένοι στην ακολουθία της προθέσεως ή προσκομιδής της ορθόδοξης εκκλησίας. Αυτή η ενότητα διαβάζεται σαν ένα συναξάρι του γένους, ένα συναξάρι χωρίς αγίους και θαύματα. Και ταυτόχρονα σαν μια «μερική γεωγραφία» (δανείζομαι τον τίτλο ενός προεπαναστατικού χρονικού, που το υπογράφει ο Πρόκριτος Αργύρης Φιλιππίδης από τις Μηλιές του Πηλίου) του ελλαδικού χώρου, που από άκρου εις άκρον – Βράχια, βουνά, διάσελα, θαλασσινοί γκρεμοί, πηγάδια, εκκλησιές – άλλοτε κάλυψε σαν χράμι με τον αχνό του τους πολεμιστές, κι άλλοτε τους άφησε εκεί όπου έπεσαν να οξειδώνονται στον άνεμο· άλλοτε αποτέλεσε κρησφύγετο και άλλοτε τόπο θυσίας. Οι συγκλονιστικές εξιστορήσεις της ενότητας αυτής, φωνές νεκρών που δοκιμάστηκαν αλλά δεν καθαγιάστηκαν, που βίωσαν το μαρτύριο και τους κλυδωνισμούς της ιστορίας χωρίς το ύστερο εγκώμιο, είναι οι φωνές όσων αφανών υπέστησαν τη βία «που δεν γνωρίζει τέλος ούτε μέση, μηδέ κανόνα μήτε αρχή» –  όχι μονάχα τα χρόνια του εθνικού ξεσηκωμού, αλλά κάθε φορά που στην αέναη ιστορική διελκυστίνδα υποταγής και κατίσχυσης παίρνει το πάνω χέρι η ανθρώπινη θηριωδία.

Στο τρίτο και τελευταίο μέρος της συλλογής, με τίτλο «Απόδειπνο στη Νεμπόισα» μιλάει ο Ρήγας Βελεστινλής την τελευταία νύχτα της ζωής του στο παραποτάμιο αυτό φρούριο του Βελιγραδίου, όπου και θα στραγγαλιστεί και θα πεταχτεί σαν σακί στο Δούναβη. Πρόκειται για έναν εσωτερικό μονόλογο, έναν απολογισμό, έναν μύχιο σφαδασμό. Συνομιλώντας υπόρρητα με την πρώτη ενότητα της συλλογής, το «Απόδειπνο στη Νεμπόισα» περιστρέφεται γύρω από την προδοσία και τη ματαίωση. Το τραύμα είναι κι εδώ ίδια βαθύ, ηθικά ανυπόφορο. Ομως, καθώς η ενότητα οδεύει προς το τέλος της, ο τόνος του ποιητικού υποκειμένου αλλάζει παρά την εγγύτητα του θανάτου· γίνεται παροτρυντικός, εγερτήριος: «Από τον φόνο μου, ξύπνα παιάνα μου / πάρε στεντόρεια, φωνή βαλκάνια / εγκόλπια όνειρα σ’ εδάφη ελεύθερα / να υψώσεις λάβαρα, τιμή γιορτής». Και ο στίχος «Μέσα στα οστά νεκρός», από το εκτενές ποίημα «Οι στοχασμοί της πέτρας», μπορεί να απηχεί, σε μια πρώτη ανάγνωση, τη  μοιρολατρική αποδοχή του τέλους, στην ουσία, όμως,  λαχταρά, επιδιώκει και προκαλεί τη διάψευση. Και η ιστορία ανταποκρίνεται σ’ αυτό το υπόγειο αίτημα – ο Ρήγας δεν πεθαίνει. Τα κιτρινισμένα χαρτιά του θα γίνουν «εξόδου προσκλητήρια από σκυφτή ζωή». Και, λίγα χρόνια αργότερα, ο ανώνυμος συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας θα επικυρώσει αυτή την αύρα αθανασίας που περιβάλλει τον σπορέα της ελευθερίας,  αφιερώνοντας το «πονημάτιόν του» στον Ρήγα και προτάσσοντας τη φράση από τον Βιργίλιο: «Αναφανήναι τις εκ των οστέων ημών έκδικος», τουτέστιν «Μέσα από τα οστά μας θα ξεπηδήσει ο εκδικητής».

Τραύμα στο εθνικό σώμα

Μίλησα στην αρχή για το τραύμα του ιστορικού βιώματος, όπως το φέρει, ανά τις εποχές, το εθνικό σώμα. Τραύμα επουλωμένο που κάθε τόσο ξανανοίγει, ρεύμα που κυλάει, καμιά φορά ανεξέλεγκτο, μέσα στον εθνικό ψυχισμό, βάρος που δεν είμαστε πάντοτε ικανοί να αναλάβουμε, παλίρροια που μας κατακλύζει. Ο Θανάσης Χατζόπουλος το ψηλαφεί προσεκτικά, αγγίζοντάς το θεραπευτικά εκεί που ακόμα αιμορραγεί,  με συγγραφικό ήθος σημαντικού ειδικού βάρους, γόνιμη μαθητεία στην εκλιπούσα λαϊκή παιδεία και τους σύγχρονους συγγραφείς, από τον δικό μας Θανάση Βαλτινό ως τον Ωντεν (Η πτώση της Ρώμης) και τον Πάουλ Τσέλαν, αλλά και με τη γνώση του ψυχαναλυτή που δεν παύει να αναζητά τους αρμούς της σύνδεσης συμβολικού και πραγματικού, του χώρου δηλαδή της γλώσσας και της ιστορίας, με τις οριακές εμπειρίες του σώματος, ατομικού ή πληθυντικού. Στη συλλογή «Υπό κατασκευήν σημαίες», το τραύμα μετουσιώνεται σε υψηλή τέχνη σε μια διαδικασία απελευθερωτική, στο πλαίσιο της οποίας η μνήμη αποκτά το αυθεντικό της περιεχόμενο: να είναι πάντα η παρουσία μιας απουσίας, να παραμένει αέναα σημείο επαφής μεταξύ παρελθόντος και παρόντος, διαμεσολαβήτρια στον δύσκολο διάλογο ανάμεσα στον κόσμο των νεκρών και τον κόσμο των ζωντανών.

{1BSYG}Θανάσης Χατζόπουλος {CR}Υπό κατασκευήν σημαίες{CR}Εκδόσεις Πόλις, 2021, σελ. 96{CR}Τιμή 12 ευρ{1BSYG}ώ