Η λάμψη που δεν έσβησε ποτέ

Ανήκω στη γενιά μιας χούφτας ελλήνων κινηματογραφιστών που ήταν τυχεροί και άτυχοι συγχρόνως. Ατυχοι γιατί έπρεπε να βρούμε τον δρόμο μας κινηματογραφικά την περίοδο της χούντας και τυχεροί γιατί μερικοί από εμάς «δραπέτευσαν» στην τότε πόλη του Φωτός (σκοτείνιασε άραγε;) που εκείνη την περίοδο ήταν και η πόλη που γεννούσε τα καινούργια ευρωπαϊκά πράγματα στον κινηματογράφο, τη nouvelle vague. Ηταν, κατά τη γνώμη μου, μια επανάσταση με πολλαπλές επιπτώσεις στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Μια τυχερή ομάδα της γενιάς μου βρεθήκαμε στην ακμή της nouvelle vague να σπουδάζουμε κινηματογράφο στο Παρίσι. Ο Πάνος Κοκκινόπουλος, ο Δημήτρης Μαυρίκιος, ο Μισέλ Δημόπουλος και αρκετοί άλλοι που βιώσαμε αυτή την επανάσταση (οι επαναστάσεις του πολιτισμού είτε έχουν διάρκεια είτε όχι, είναι πολύ ισχυρότερες από τις άλλες επαναστάσεις όσο και αν δεν φαίνεται αυτό).

Τα κυρίαρχα στοιχεία αυτής της nouvelle vague ήταν η θεωρητική του κινηματογράφου, κυρίως των Cahiers du Cinema (όλοι όσοι εξ αυτών μεταγενέστερα ασχολήθηκαν με τον κινηματογράφο σκηνοθέτες, απέτυχαν παταγωδώς) και βεβαίως τα δύο ιερά τέρατα της νουβέλ βαγκ, ο Ζαν Λικ Γκοντάρ και ο Φρανσουά Τριφό.

Ο Ζαν Λικ Γκοντάρ που μεταφέρει στον κινηματογράφο τον «κυβισμό» και την αποδόμηση, εμφανίζεται μέσα από το πρόσωπο του Ζαν Πολ Μπελμοντό, ενός απροσάρμοστου ήρωα που ψάχνει να βρει τους δρόμους της αγάπης και καταφεύγει σε θραύσματα εξωτερικής γνώσης. Και έτσι ελεύθερος και εγκλωβισμένος στην επιλογή του. Ενας Τζέιμς Ντιν με ευρωπαϊκό επίχρισμα που ως Ευρωπαίος είχε μια βαθιά επιθυμία για γνώση που έλειπε από τον Αμερικανό Τζέιμς Ντιν. Βεβαίως, η λάμψη ήταν ομοίως σαγηνευτική!

Από την άλλη μεριά ο Φρανσουά Τριφό εμφανίζεται μέσα από το πρόσωπο του Ζαν Πιερ Λεό, ενός φοβισμένου εφήβου που διεκδικεί την αγάπη μέσα από το πάθος του κυρίως για τον κινηματογράφο, με απέραντη ευαισθησία και μια σταθερή θλίψη σε απόλυτη αντίθεση με τον Ζαν Πολ Μπελμοντό που ως ήρωας του Γκοντάρ προσπαθεί να σπάσει τα πολιτιστικά φράγματα που τον περιβάλλουν με μια διαρκή τάση επαναστατικότητας.

Ποιος είναι, λοιπόν, ο Ζαν Πολ Μπελμοντό που ενσαρκώνει κατ’ ουσίαν τον «μέσα» Ζαν Λικ Γκοντάρ; Ενας επαναστατημένος διανοούμενος που κουβαλάει μαζί του μια νέα ιδεολογία εισβάλλει στο στερεωμένο και σίγουρο τοπίο του κλασικού γαλλικού κινηματογράφου και γράφει για τον κινηματογράφο την ταινία «Με κομμένη την Ανάσα», εμφάνιζε ένα καινούργιο πρόσωπο: τον Ζαν Πολ Μπελμοντό. Το νέο ευρωπαϊκό εξεγερμένο είδωλο, εγκλωβισμένο και ελεύθερο που το φέρνει και μόνο ως παρουσία ο Ζαν Πολ Μπελμοντό.

Με μια πλακουτσωτή σπασμένη μύτη πυγμάχου, με σαρκώδη χείλη, που στο στόμα του κρέμεται ένα συνεχώς αναμμένο τσιγάρο, ενώ φαίνεται ότι δεν είναι καπνιστής, και μια αμερικανική ρεπούμπλικα ψάχνει να βρει τον λόγο της ύπαρξής του.

Αυτό επίσης που χαρακτηρίζει τον Μπελμοντό είναι ότι ποτέ δεν γελούσε. Είχες όμως την αίσθηση ότι μόλις ο σκηνοθέτης έλεγε stop θα έσκαγε στα γέλια σαν μικρό σκανταλιάρικο παιδί, σαν όλο να ήταν ένα παιχνίδι που στα μάτια των θεατών τον έκανε γοητευτικό και ερωτεύσιμο. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι τον ερωτεύτηκαν μερικές από τις πιο ωραίες γυναίκες του κόσμου, της Ευρώπης εκείνη την εποχή…

Και οι δυο σκηνοθέτες από διαφορετικές μεριές, μέσα από τους ήρωες-πρότυπα που δημιούργησαν, τους δρόμους της αγάπης ψάχνουν. Εμείς, οι τότε σπουδαστές του κινηματογράφου στο Παρίσι λατρεύαμε τον Γκοντάρ και τον Ζαν Πολ Μπελμοντό, βεβαίως, διότι ήταν πιο κοντά στην ιδιοσυγκρασία μας και στην ιδεολογία εκείνης της περιόδου που ως μετανάστες από μια χώρα σε δικτατορία, η επαναστατικότητα του Γκοντάρ/Μπελμοντό που από θραύσματα του πολιτισμού προσπαθεί να καταλάβει ποιος είναι ο δρόμος προς την ελευθερία του. Λατρεύαμε αυτή τη δυάδα που γέννησε τη γαλλική νουβέλ βαγκ και άλλαξε την ευρωπαϊκή γραφή του κινηματογράφου.

Και κατά έναν παράξενο τρόπο, υπήρχε μια βάση αυτής της λατρείας των ελλήνων σκηνοθετών προς τον Γκοντάρ που την ουσία της την καταλάβαμε πρόσφατα, γιατί όπως εμείς ήμασταν γαλλόπληκτοι και λάτρεις τότε του γαλλικού πολιτισμού που έφερνε μέσα του τον Διαφωτισμό, ο Γκοντάρ ήταν μέγας λάτρης του ελληνικού πολιτισμού ο οποίος μάλιστα δήλωσε ότι «Χωρίς Σοφοκλή δεν θα υπήρχε Περικλής. Χωρίς τον Περικλή δεν θα υπήρχε Σοφοκλής. Ο τεχνολογικός κόσμος στον οποίο ζούμε τα χρωστά όλα στην Ελλάδα. Ποιος ανακάλυψε τη λογική; Ο Αριστοτέλης… Ολος ο κόσμος χρωστάει χρήματα σήμερα στην Ελλάδα. Θα μπορούσε να ζητήσει από τον σημερινό κόσμο μας χιλιάδες εκατομμύρια για τα δικαιώματα του συγγραφέα και θα ήταν λογικό να της τα δώσουμε». Δήλωσε, επίσης, πως «κάθε φορά που χρησιμοποιούμε τη λέξη “επομένως” θα πρέπει να πληρώνουμε στους Ελληνες πνευματικά δικαιώματα».

Προσωπικά ομιλώντας σε εκείνη την περίοδο της ζωή μου, έζησα το εξής παράδοξο: Ημουν λάτρης του Γκοντάρ. Την ίδια στιγμή ο Γκοντάρ ήταν μέγας λάτρης της Ελλάδος. Το έμαθα σοκαρισμένος πολύ αργότερα. Αχ, αυτή η μεγάλη μήτρα που μας γέννησε, δεν γέννησε μόνο εμάς… Και τόσο συχνά το ξεχνάμε!

Στον «Τρελό Πιερό» που ο Μπελμοντό κρατάει πάντα βιβλία ή ψάχνει βιβλία ή διαβάζει μανιωδώς βιβλία προσπαθώντας να αυτοπροσδιοριστεί, κάποια στιγμή λέει απελπισμένος: «Υπήρχε ο αθηναϊκός πολιτισμός, η Αναγέννηση και τώρα μπαίνουμε στον πολιτισμό του κώλου».

Επίσης, στην ίδια ταινία με το τσιγάρο στο στόμα, όταν συναντά τον αμερικανό σκηνοθέτη τον ρωτάει: «Πάντα ήθελα να μάθω τι ακριβώς είναι το σινεμά» και ο Φούλερ του απαντά: «Μια ταινία είναι σαν ένα πεδίο μάχης. Αγάπη, μίσος, δράση, βία, θάνατος, με μια λέξη συγκίνηση». Και εδώ, τη μέσα γνώση ο Μπελμοντό/Γκοντάρ από αλλού προσπαθούν να βρει τη γνώση ακόμα και για τον κινηματογράφο.

Πρέπει εν τέλει να πούμε: όλα τα είδωλα έχουν μια απροσδιόριστη γοητεία, μια σαγήνη την προέλευση της οποίας κανείς δεν γνωρίζει. Καμιά φορά ούτε οι ίδιοι το γνωρίζουν. Σ’ αυτή την κατηγορία νομίζω ότι ανήκει ο Ζαν Πολ Μπελμοντό και γι’ αυτό – ίσως – έλαβε μέρος σε ταινίες άνευ σημασίας. Η λάμψη του όμως ποτέ δεν έσβησε…

Ο Γιάννης Σμαραγδής είναι σκηνοθέτης.