Κλίμα εναντίον καπιταλισμού;

Η τελευταία έκθεση της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή δεν αφήνει καμία αμφιβολία: η θερμοκρασία του πλανήτη θα συνεχίσει να αυξάνεται μέχρι τουλάχιστον το 2050, ακόμα και αν οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου μειωθούν δραστικά τις ερχόμενες δεκαετίες. Αν μειωθούν υπερβολικά αργά, οι καύσωνες, οι ξηρασίες, οι καταρρακτώδεις βροχοπτώσεις και οι πλημμύρες που βιώσαμε αυτό το καλοκαίρι θα γίνουν συχνότερα. Περισσότερες καταστροφικές εκβάσεις, όπως για παράδειγμα αιφνίδιες, μη αναστρέψιμες αλλαγές στην ωκεάνια κυκλοφορία, δεν μπορεί να αποκλειστούν.  Ευτυχώς, το κοινό αντιλαμβάνεται ολοένα και περισσότερο την επείγουσα φύση του προβλήματος. Πρόσφατη δημοσκόπηση του ΟΗΕ δείχνει πως σχεδόν τα δύο τρίτα των πολιτών σε 50 χώρες θεωρεί την κλιματική αλλαγή ως μία έκτακτη ανάγκη. Το ερώτημα, λοιπόν, είναι τι είδους κλιματική δράση πρέπει να ακολουθήσει. Πώς θα επηρεάσει εισοδήματα, δουλειές και συνθήκες ζωής; Οι περισσότεροι πολίτες απλώς δεν ξέρουν, διότι τους προτείνονται πολύ διαφορετικές προοπτικές για το μέλλον.

Από τη μία πλευρά, οι τεχνο-αισιόδοξοι είναι πεπεισμένοι πως οι νέες, πράσινες καινοτομίες μπορούν να βοηθήσουν πολύ στην επίλυση του προβλήματος. Το όραμά τους για το μέλλον είναι απλό: θα οδηγούμε ηλεκτρικά αντί για πετρελαιοκίνητα αυτοκίνητα, θα ταξιδεύουμε με υπερταχείες αντί να παίρνουμε αεροπλάνα και θα κατοικούμε σε σπίτια με ουδετερότητα άνθρακα. Οι πλούσιοι μπορεί να χρειαστεί να απαρνηθούν τις διακοπές σε άλλες ηπείρους, αλλά ο τρόπος ζωής όλων των υπόλοιπων ουσιαστικά θα διατηρηθεί.  Οι σκεπτικιστές της ανάπτυξης, από την άλλη πλευρά, περιγράφουν τη μετάβαση στην ουδετερότητα άνθρακα ως μία θεμελιώδη αλλαγή που θα τερματίσει δεκαετίες οικονομικής επέκτασης καθοδηγούμενης από την κατανάλωση. Θα εισέλθουμε σε μία νέα «μετα-ανάπτυξη» ή και «απο-ανάπτυξη». Η ποιότητα θα αντικαταστήσει την ποσότητα, και η κοινωνική αλληλεπίδραση την υλική κατανάλωση.

Και τα δύο στρατόπεδα μοιράζονται τον στόχο του περιορισμού των εκπομπών. Ενώ όμως οι τεχνο-αισιόδοξοι εμπιστεύονται τον πράσινο καπιταλισμό να ηγηθεί ενός οικονομικού μετασχηματισμού, οι σκεπτικιστές θεωρούν πως η ανάπτυξη είναι μία καταστροφική εμμονή, που μπορεί να θεραπευτεί μόνο με τη χαλιναγώγηση της σπάταλης προσωπικής συμπεριφοράς. Η μάχη κατά της κλιματικής αλλαγής είναι, κατά την άποψή τους, μία μάχη κατά του καπιταλισμού.

Οι οικονομολόγοι τείνουν να παίρνουν το πλευρό των τεχνο-αισιόδοξων. Υπάρχουν όμως δύο «αλλά». Καταρχήν, ακόμα και αν η τεχνολογία τρέξει να σώσει την καταναλωτική κοινωνία, οι άνθρωποι θα πρέπει να αλλάξουν τρόπο ζωής. Επειδή πολλές ενεργοβόρες κατοικίες στα προάστια δύσκολα θα περάσουν το τεστ της ουδετερότητας άνθρακα, θα μπορούσαν να καταλήξουν ως αχρηστευμένα περιουσιακά στοιχεία. Αντιστοίχως, ο βαθύς μετασχηματισμός των πλούσιων σε κρέας διατροφών θα διαταράξει αγροτικές και διατροφικές παραδόσεις αιώνων.  Οι σκεπτικιστές της ανάπτυξης έχουν λοιπόν ένα δίκιο όταν λένε πως η τεχνολογία δεν αποτελεί μαγικό ραβδάκι. Παρότι είναι ανοησία να πιστεύει κανείς πως η απο-ανάπτυξη θα επιλύσει το κλιματικό πρόβλημα, έχει νόημα ψυχολογικά να προειδοποιηθούν οι άνθρωποι ότι θα χρειαστούν συμπεριφορολογικές αλλαγές.

Το δεύτερο «αλλά» είναι πως ακόμα και αν οι πράσινες τεχνολογίες αποδειχθούν λιγότερο δαπανηρές από τις παραδοσιακές, το κόστος της μετάβασης θα είναι σημαντικό. Επειτα από τόσες καθυστερήσεις, είμαστε τώρα αντιμέτωποι με μία αιφνίδια, απότομη αλλαγή. Για να το πούμε με απλά λόγια, ένα σημαντικό μερίδιο του υφιστάμενου μετοχικού κεφαλαίου – κτίρια, μηχανήματα και οχήματα – θα πρέπει να πεταχτεί και να αντικατασταθεί προτού φτάσει στο τέλος της οικονομικής ζωής του. Το κατά πόσο αυτή την απόσυρση θα την πυροδοτήσει η τιμολόγηση του διοξειδίου του άνθρακα ή οι αυστηρότεροι κανονισμοί όσον αφορά στις εκπομπές, είναι δευτερεύον.

Οι πολίτες έχουν συνείδηση της επιτακτικής ανάγκης για κλιματική δράση, παραμένουν ωστόσο αβέβαιοι όσον αφορά τις επιπτώσεις της. Εκείνο που χρειάζονται είναι σαφήνεια, όχι υποσχέσεις που αποτελούν όνειρα θερινής νυχτός. Ο καλύτερος τρόπος να πειστούν οι άνθρωποι να αγκαλιάσουν τις προσπάθειες για απεξάρτηση από τον άνθρακα δεν είναι υποτιμώντας τις προκλήσεις στον ορίζοντα, αλλά περιγράφοντάς τις επακριβώς και εξηγώντας πώς θα αντιμετωπιστούν.

Ο γάλλος οικονομολόγος Ζαν Πιζανί-Φερί είναι ερευνητής στο Bruegel καθώς και στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Peterson και κάτοχος της έδρας Tommaso Padoa-Schioppa στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο.