«Δεν θυμάμαι μέρα στην Ελλάδα που να μην άκουσα μουσική του Μίκη»

«Ενα παρελθόν στις μυστικές υπηρεσίες κάνει το αφτί ένα ευαίσθητο όργανο. Αν και οι συνταγματάρχες είναι στενόμυαλοι και δεν έχουν καρδιά, έχουν μεγάλα αφτιά. Φυσικά ο αγαπημένος τους ήχος είναι τα τανκς που διασχίζουν τους δρόμους των πόλεων. Καταλαβαίνουν την επίδρασή τους. Ξέρουν επίσης ποιοι ήχοι πνίγουν αποτελεσματικά τις κραυγές των βασανισμένων κρατουμένων. Πολλοί που μαρτύρησαν στην Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, μίλησαν για τη χρήση μοτέρ μοτοσυκλέτας, που δούλευαν στο φουλ για να σκεπάσουν τα ουρλιαχτά εκείνων που βασανίζονταν στην ταράτσα του κτιρίου της Ασφάλειας. Και το αφτί της χούντας ήταν ευαίσθητο στη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Ευαίσθητο από ιατρική άποψη: αλλεργικό. Απαγόρευσαν στον ελληνικό λαό να αγοράζει, να παίζει ή ν’ακούει οποιαδήποτε σύνθεση του Μίκη. Οι παραβάτες θα συλλαμβάνονταν. Επρεπε να είναι κανείς Ελληνας ή να έχει ζήσει στην Ελλάδα για να καταλάβει τι σήμαινε αυτή η απαγόρευση», περιγράφει η Μελίνα Μερκούρη στο αυτοβιογραφικό της βιβλίο «Γεννήθηκα Ελληνίδα», γραμμένο επί δικτατορίας, το 1971 στο εξωτερικό, ως απάντηση στην κίνηση του Παττακού να της αφαιρέσει την ελληνική ιθαγένεια.

«Δεν θυμάμαι ούτε μια μέρα στην Ελλάδα που να μην άκουσα μουσική του Μίκη, στο ραδιόφωνο, στο θέατρο, σ’ έναν κινηματογράφο, σε μια ταβέρνα, ή σ’ ένα δίσκο που ακουγόταν από ένα ανοιχτό παράθυρο ή από ένα αγόρι που σφύραγε στον δρόμο. Η μουσική του ήταν ένα μέρος της καθημερινής μας ζωής. Η αλλεργία των συνταγματαρχών ήταν ευνόητη. Η μουσική του Μίκη για τον Αλέξη Ζορμπά φτάνει στο κόκαλο του χαρακτήρα του Καζαντζάκη. Ο Ζορμπάς είναι πάνω απ’ όλα μια ελεύθερη ψυχή. Το κυνήγι της ευτυχίας και της ελευθερίας είναι ο τρόπος ζωής του. Η ελευθερία και η ευτυχία δεν έχουν θέση σ’ ένα φασιστικό κράτος. Η γεμάτη παλμό μουσική για το υπέροχο ποίημα του Ρίτσου “Ρωμιοσύνη” πρέπει να έκανε τους συνταγματάρχες να νιώθουν πολύ άσχημα. Είναι ένας όρκος πως οι τύραννοι δεν κρατάνε πολύ στο ελληνικό έδαφος. Ετσι έθεσαν εκτός νόμου τον Μίκη, μαζί με τον Ρίτσο και τον Καζαντζάκη. Οταν ο Τζούλι πήγε στην Αθήνα, ένας απ’ τους πρώτους ανθρώπους για τους οποίους ζητούσε πληροφορίες ήταν ο Μίκης. Κανένας απ’ τους φίλους μας δεν ήξερε πού βρισκόταν. Κυκλοφορούσαν φήμες πως κρυβόταν σ’ ένα σπίτι “υπεράνω υποψίας” αλλά όλοι φοβούνταν πως οι πράκτορες της χούντας δεν θα ησύχαζαν ώσπου να βρεθεί πίσω απ’ τα κάγκελα», αναφέρει η Μελίνα στην αυτοβιογραφία της και συνεχίζει:

«Οι άνθρωποι στο θέατρο ανησυχούσαν για τα απειλητικά γράμματα που έπαιρνα και δίνονταν διαταγές να μην επιτρέπουν την είσοδο στα παρασκήνια σε αγνώστους. Ενα βράδυ στα τέλη Αυγούστου ο θυρωρός ήρθε να μου πει πως υπήρχε ένας ξένος που δεν έλεγε το όνομά του. Μιλούσε με ξενική προφορά κι αρνιόταν να φύγει. (…) Κάπου – κάπου τα τελευταία χρόνια αυτός ο νεαρός έρχεται να με δει σε διάφορα μέρη του κόσμου για να μου δώσει ένα μήνυμα και να φύγει σχεδόν αμέσως. Την πρώτη εκείνη νύχτα, το μήνυμα ήταν: “Ο Μίκης είναι καλά. Αυτό είναι από κείνον”. Τυλιγμένη σ’ ένα αεροπορικό φάκελο ήταν μια μικρή μαγνητοταινία. Ακούσαμε την ορχήστρα του θεάτρου ν’ αρχίζει την εισαγωγή. Αγκάλιασα τον νεαρό. Εφυγε. Φαινόταν πως η παράσταση δεν θα τελείωνε ποτέ. Ετρεξα πίσω στο ξενοδοχείο χωρίς να βγάλω το μακιγιάζ μου. Ακούσαμε τη φωνή του Μίκη στην ταινία. Ηταν γραμμένη σχεδόν ψιθυριστά. Ενιωθε κανείς αμέσως την ατμόσφαιρα μιας κρυψώνας, πόρτες και παράθυρα κλειστά κι ένας γίγαντας να σκύβει για να μιλήσει σιγά σ’ ένα μικρόφωνο. Ηταν ένα συγκλονιστικό κι εύγλωττο κάλεσμα για αντίσταση. Ακολουθούσε ένα τραγούδι. Δεν υπήρχε συνοδεία μουσικής αλλά ο ήχος των δαχτύλων του Μίκη που χτυπούσαν τον ρυθμό κι η φωνή του Μίκη: “Τους Ελληνες το μέτωπο καλεί τώρα σε δράση. Λευτεριά ή Θάνατος το λάβαρό μας γράφει”. Ακούσαμε την ταινία ξανά και ξανά ώσπου σταμάτησα να τρέμω, ώσπου δεν είχα πια άλλα δάκρυα. Στα χρόνια που ακολούθησαν τραγούδησα αυτό το τραγούδι αμέτρητες φορές σ’ ολόκληρη την Αμερική και την Ευρώπη. Μερικές φορές η μοίρα, ή ό,τι ρυθμίζει τις κινήσεις των ανθρώπων και του χρόνου, έχει σκληρά καπρίτσια. Την ίδια νύχτα που πήραμε την ταινία, το ραδιόφωνο ανήγγειλε τη σύλληψη και φυλάκιση του Μίκη Θεοδωράκη στην Αθήνα» (σελ. 350-353, Μελίνα Μερκούρη, Γεννήθηκα Ελληνίδα, 1971).

Και από τον Αύγουστο του 1967 και τη Νέα Υόρκη, με ένα χρονικό άλμα η περιγραφή της Μελίνας Μερκούρη για τον Μίκη Θεοδωράκη προσγειώνεται στο αεροδρόμιο Ορλί στα νότια της γαλλικής πρωτεύουσας, τον Απρίλιο του 1970, σε μια συγκινητική υποδοχή που επεφύλασσαν στον φίλο τους μετά την απελευθέρωσή του από τα νύχια της χούντας. «Ο Μίκης Θεοδωράκης ήταν ελεύθερος! Μετά τριάμισι χρόνια φυλακής κι εξορίας, βρισκόταν στο Παρίσι. Η αδιάκοπη παγκόσμια πίεση και ένας επιδέξιος ελιγμός της τελευταίας στιγμής του Ζαν-Ζακ Σερβάν Σρεμπέρ εξασφάλισαν την ελευθερία του. Το είχαμε πληροφορηθεί εκ των προτέρων και βρισκόμαστε στο αεροδρόμιο όταν το αεροπλάνο του προσγειώθηκε στο Ορλί. Η γιγάντια φιγούρα κουρασμένη, τσακισμένη, ταραγμένη, να κατεβαίνει απ’ το αεροπλάνο, η θαμπή αναγνώριση των φίλων στο αεροδρόμιο, η συγκίνησή του, η δική μας, εικόνες που θα με ακολουθούν για πάντα» (σελ. 408, Μελίνα Μερκούρη, Γεννήθηκα Ελληνίδα, 1971).