Νίκος Θέμελης: Ο διανοούμενος με τις πολλές ζωές

Στο βιογραφικό σημείωμα της Βικιπαίδειας ο Νίκος Θέμελης αναφέρεται ως «συγγραφέας και πολιτικός», με αυτή τη σειρά. Αναρωτιέμαι σε ποια σειρά θα τοποθετούσε ο ίδιος αυτές τις ταυτότητες. Πώς άραγε τις διαπραγματεύτηκε; Πού άρχιζε ο πολιτικός και πού ο συγγραφέας; Είτε, πώς αρθρώνονταν αυτές οι δύο πλευρές του; Θυμάμαι μια φορά τον ίδιο να αφηγείται ότι σε μια κοινωνική συνάντηση μια άγνωστη κυρία δίπλα του τον αναγνώρισε ως συγγραφέα, ενώ αργότερα μέσα από τα συμφραζόμενα της συζήτησης στο τραπέζι υπέθεσε μία ακόμη ιδιότητα του συνδαιτυμόνα της και τον ρώτησε δειλά εάν έχει και άλλη απασχόληση, κάπου αλλού. Διηγούμενος την ιστορία γελούσε με ναρκισσιστική ευχαρίστηση που η συγγραφική του ιδιότητα ήταν σε εκείνη τη συνθήκη κυρίαρχη.

Ο Νίκος Θέμελης ήταν μια πολυπρισματική και πολυτάλαντη φυσιογνωμία. Νομικός με βαθιά γνώση των ευρωπαϊκών θεμάτων, δεξί χέρι του Κώστα Σημίτη ακολουθώντας τον σε όλα τα υπουργεία που υπηρέτησε και βέβαια στην πρωθυπουργία, από την αρχή μοιράστηκε μαζί του όλες τις λαμπρές αλλά και τις δύσκολες στιγμές. Βραβευμένος συγγραφέας που πρωτοδημοσίευσε σε ηλικία σχεδόν 50 ετών και μέσα σε δεκατρία χρόνια έγραψε επτά μυθιστορήματα τρέχοντας να προλάβει τον χρόνο. Ανθρωπος με μεγάλες ευαισθησίες, είχε βαθιές γνώσεις μουσικής, ήταν ερασιτέχνης ζωγράφος και… εξαιρετικός μάγειρας.

Ανεξάρτητα από το πώς ο ίδιος συνάρθρωνε αυτές τις ταυτότητες, οι φίλοι γύρω του, αλλά φαντάζομαι και όλοι, μαγεύονταν με τη χάρη, την ευστροφία και τη γλυκύτητα που τις ξεδίπλωνε. Πολλές φορές σκεφτόμουν πώς άραγε διαχειριζόταν τον χρόνο του και πώς χώραγε αυτή η πληθωρική προσωπικότητα σε ένα 24ωρο.

Οι ταυτότητες, ατομικές και συλλογικές, ίσως είναι η ραχοκοκαλιά των μυθιστορημάτων του Θέμελη, ενταγμένες σε ένα ιστορικό πλαίσιο της σύγχρονης Ελλάδας από την εποχή που διαμορφώνεται η εθνική συνείδηση. Και οι ήρωές του είναι τα λεγόμενα σιωπηρά πρόσωπα της ιστορίας. Το πραγματολογικό υλικό, που συγκέντρωνε με μεγάλη επιμέλεια για την πολιτική και τη μικρή καθημερινή ζωή, διαπλέκεται με τη μυθοπλασία και εκεί είναι που ο πολιτικός συναντά τον συγγραφέα.

Ο σοσιαλδημοκράτης που ακολουθεί το εκσυγχρονιστικό πρόταγμα στην πολιτική διαλέγεται με τον συγγραφέα που τον απασχολεί η διαμόρφωση της εθνικής ταυτότητας και η σταδιακή ένταξη των εμπόρων στο ελληνικό έθνος, όταν μόλις ανατέλλει το όραμα της ανεξαρτησίας του στο «Για μια συντροφιά ανάμεσά μας», η ανάδυση της ελληνικής αστικής τάξης στην «Ανατροπή» και η σύγκρουση των παραδοσιακών και εκσυγχρονιστικών ιδεών και αξιών στη «Συμφωνία των ονείρων». Ενας διανοούμενος που την άπωσή του απέναντι σε κάθε εθνικιστική ιδεολογία και ρητορεία στην πολιτική τη μετασχηματίζει σε γοητευτική αφήγηση της αποδόμησης των εθνικών μύθων. Των μύθων που διατηρεί ο τυφλός εθνικισμός των εξουσιών, ενώ οι απλοί άνθρωποι σκέφτονται και δρουν με βάση την εθνική ιδεολογία. Ετσι, βασανίζονται συνειδησιακά όταν η πολιτική διαψεύδει τις «αλήθειες» των εθνικών μύθων και ενίοτε η αναγνώριση της διάψευσης κοστίζει στους απλούς ανθρώπους διώξεις και κατατρεγμούς, όπως στους πρόσφυγες της Σμύρνης, στις «Αλήθειες των άλλων».

Οι ταυτοτικές συγκρούσεις στο έργο του Θέμελη κυριαρχούν στις ψυχές των πρωταγωνιστών του, στις σχέσεις των ανθρώπων που βλέπουν τον κόσμο από διαφορετική σκοπιά, στις κοινωνίες που ταλαντεύονται ανάμεσα στην ομοιόσταση και στον μετασχηματισμό τους, αλλά και στο έθνος που γίνεται κράτος. Και στο «Μια ζωή, δυο ζωές», που δεν έχει ιστορικό χαρακτήρα και εκτυλίσσεται στην Αθήνα του παρόντος, η ταυτοτική σύγκρουση είναι παρούσα και ο κεντρικός ήρωας, ένας άνδρας στο σταυροδρόμι της ωριμότητάς του, παλεύει να χωρέσει δυο ζωές σε μία.

Δέκα χρόνια μετά τον πρόωρο θάνατο ο Νίκος Θέμελης διατηρείται στη μνήμη της κοινωνίας ως σοβαρός και έντιμος πολιτικός, που έμεινε με αυταπάρνηση και σεμνότητα στα μετόπισθεν της πολιτικής, ως προοδευτικός νους που προσέφερε τον εαυτό του σε μια φωτεινή περίοδο της σύγχρονης Ελλάδας, ως ελκυστικός μυθιστοριογράφος που παρέσυρε και συνεχίζει να παρασύρει πολλές χιλιάδες αναγνώστες. Λείπει στους ανθρώπους που τον αγάπησαν. Λείπει στην ελληνική κοινωνία. Λείπει στα γράμματα.

Η Θάλεια Δραγώνα είναι ομότιμη καθηγήτρια Κοινωνικής Ψυχολογίας