Γιατί να διαβάσουμε την «Οδύσσεια» σήμερα;

Ο Ντάνιελ Μέντελσον, ο αμερικανός συγγραφέας και κλασικός φιλόλογος, καθώς και ένας από τους σημαντικότερους κριτικούς της εποχής μας, επιχειρηματολογεί γιατί πρέπει να διαβάζεται η «Οδύσσεια» από τους σύγχρονους αναγνώστες. Ο Μέντελσον, σε συνέντευξή του στην ακαδημαϊκή πλατφόρμα Octavian Report που αναρτήθηκε στο Substack (https://octavian.substack.com/p/daniel-mendelsohn-on-the-odyssey), μοιράζεται τις σκέψεις του σχετικά με την πρόσφατη συζήτηση για την υποτιθέμενη «μη πρακτικότητα» των κλασικών σπουδών. Υποστηρίζει ότι, αντίθετα με την επιφανειακή «πρακτική» εκπαίδευση που τείνει να επικρατήσει, η ανάγνωση σπουδαίας λογοτεχνίας μάς προετοιμάζει για τις πραγματικά ανθρώπινες εμπειρίες της αγάπης, της θλίψης, της αμφιβολίας, της χαράς.

«Υπάρχει λόγος που η κλασική λογοτεχνία είναι κλασική. Και όχι επειδή αυτά τα βιβλία έχουν καλύτερους λογοτεχνικούς ατζέντηδες. Αλλά επειδή θέτουν ερωτήματα με τρόπο ζωντανό και αφηγηματικά ενδιαφέροντα σχετικά με την ανθρώπινη εμπειρία. Οι έλληνες και οι ρωμαίοι κλασικοί είναι τα θεμέλια για τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο. Και ως εκ τούτου τους διαβάζουμε γιατί μας λένε κάτι αληθινό για τη ζωή. Στην περίπτωση της “Οδύσσειας”, εκτός από όλα τα άλλα, πρόκειται για μία από τις μεγάλες οικογενειακές ιστορίες. Πρόκειται για την επιστροφή στο σπίτι, για τη σημασία του οίκου, για το πώς αναγνωρίζεις και πώς αποδεικνύεις τη σχέση οικειότητας με τα μέλη της οικογένειάς σου. Η “Οδύσσεια” αναφέρεται στους δεσμούς που συνδέουν τα μέλη της οικογένειας για πολλά χρόνια, παρά τον χρόνο και την απόσταση», εξηγεί ο συγγραφέας. Ο ίδιος, κάνοντας μια σύγκριση με την έναρξη της πρώτης ταινίας «Star Trek», θεωρεί πως η «Οδύσσεια» είναι το πρωταρχικό δείγμα αφήγησης του είδους της επιστημονικής φαντασίας. Καθώς παρουσιάζει έναν τυχοδιώκτη που είναι εκτεθειμένος σε παράξενους νέους πολιτισμούς. Ο Οδυσσέας προέρχεται από τον ελληνικό πολιτισμό, από τον δυτικό πολιτισμό, ο οποίος περιοδεύει πέρα από τα σύνορά του σε άλλους, νέους πολιτισμούς. Μέσα από τις αλληλεπιδράσεις του με διαφορετικά πολιτισμικά μοντέλα, από την πλήρη βαρβαρότητα των Κυκλώπων έως την υπερκαλλιεργημένη συμπεριφορά των Φαιάκων, φτάνει να σκεφτεί τον δικό του πολιτισμό και να καθορίσει σε ποιο σημείο αυτού του φάσματος βρίσκεται. «Είναι σίγουρα ένα από τα πρώτα ανθρωπολογικά κείμενα στη δυτική παράδοση. Πρόκειται για κάποιον που ενδιαφέρεται πολύ να δει τη ζωή σε άλλα σχήματα πολιτισμών. Και, μέσω του Οδυσσέα, εμείς οι αναγνώστες αναλογιζόμαστε τι σημαίνει να είσαι πολιτισμένος».

Η ΚΟΡΥΦΩΣΗ ΤΟΥ ΕΠΟΥΣ. Ο Μέντελσον, συγγραφέας του «Μια Οδύσσεια. Ενας πατέρας, ένας γιος, ένα έπος», έχει προσφέρει μια ανάλυση της ομηρικής «Οδύσσειας» πλούσια σε συναισθηματικό φορτίο και φιλολογική οξυδέρκεια, ένα έργο βαθιάς προσωπικής και λογοτεχνικής εξερεύνησης. Γι’ αυτό και στην ερώτηση του «Octavian Report», ποια σκηνή ξεχωρίζει ιδιαίτερα στην «Οδύσσεια», απαντά ότι τον ενδιαφέρουν οι σκηνές της αναγνώρισης πατέρα – γιου. Η σκηνή του Οδυσσέα με τον Τηλέμαχο και με τον γηραιό Λαέρτη: «Το πρώτο μέλος της οικογένειας με το οποίο επανενώνεται είναι ο γιος του Τηλέμαχος. Δεν γνώρισαν ποτέ ο ένας τον άλλον και έτσι δεν μπορεί να υπάρχει μια στιγμή αλήθειας μεταξύ τους. Πρέπει να εμπιστευτούν ο ένας τον άλλον. Η πιο έντονη συναισθηματική κορύφωση που πραγματοποιείται στο ποίημα είναι εκείνη μεταξύ του Οδυσσέα και του πατέρα του Λαέρτη. Ο οποίος είναι ο τελευταίος άνθρωπος στον οποίο αποκαλύπτεται ο Οδυσσέας. Σε αυτό το σημείο έχει σκοτώσει όλους τους μνηστήρες και έχει αποκαλύψει την ταυτότητά του στη σύζυγό του Πηνελόπη. Πηγαίνει προς τον πατέρα του και οι δυο τους ξεσπάνε σε κλάματα, συγκλονισμένοι από την πραγματική σχέση που έχουν. Με τον γιο του ο Οδυσσέας έχει μεγάλη συζήτηση. Ο Τηλέμαχος λέει: “Οχι, δεν μπορεί να είσαι ο πατέρας μου”. Ο Οδυσσέας συνεχίζει και εξηγεί γιατί, και τελικά αποδέχονται ο ένας τον άλλον και αρχίζουν να κάνουν σχέδια. Ο Οδυσσέας και ο πατέρας του – που ήδη είχαν στενή σχέση και στην πραγματικότητα επανενώθηκαν – σχεδόν δεν μπορούν να συνομιλήσουν. Αναλύονται σε δάκρυα. Από την πλευρά όποιου συνέθεσε αυτό το ποίημα νομίζω ότι αυτές οι σκηνές σηματοδοτούν κάτι ευφυές για τις σχέσεις».

Και η αξία της «Οδύσσειας» στη διδασκαλία;

«Πολλοί προπτυχιακοί μπαίνουν στο μάθημα επειδή γνωρίζουν ότι είναι ένα ποίημα για περιπέτεια. Αλλά έχει μια ανταπόδοση το ότι μπορείς να ανοίξεις τα μάτια των προπτυχιακών στον εξαιρετικό θεματικό πλούτο αυτού του έργου τέχνης. Δεν υπάρχει τίποτα ασήμαντο στην “Οδύσσεια”: ανθρωπολογία, γλώσσα, αφήγηση, ταυτότητα, μεταμφίεση, οικογένεια, κοινωνική ζωή. Πάντα πιστεύω ότι οι φοιτητές έρχονται για την περιπέτεια, αλλά φεύγουν με μια υγιή εκτίμηση για το πόσο τεράστιο και πολύπλοκο έργο είναι. Και τι σημαίνει να είσαι συνδεδεμένος με κάποιον, και τι σημαίνει οικειότητα και αναγνώριση».

Η ΘΝΗΤΟΤΗΤΑ. Ο Ντάνιελ Μέντελσον εκφράζει και την ανησυχία του για τον τρόπο με τον οποίο σε ορισμένα πανεπιστήμια διαλύονται διαφορετικά τμήματα των ανθρωπιστικών σπουδών. «Μέσα από τις γενικευμένες ανθρωπιστικές – χωρίς ειδίκευση – επιστήμες, οι κλασικές σπουδές συνδυάζονται με την ιστορία της τέχνης, τα γαλλικά, τα γερμανικά και τα ιταλικά. Νομίζω λοιπόν ότι πάντα υπάρχει λόγος ανησυχίας. Πάντα αντιστέκομαι στη γραμμή “τα κλασικά είναι ανέφικτα” που οι άνθρωποι λατρεύουν να τραβάνε όταν είναι επικριτικοί για τη βαθύτερη μελέτη αυτών των τομέων. Μπορείτε να σπουδάσετε λογιστική. Είναι αυθεντικά πρακτικό με έναν τρόπο. Οταν όμως πεθάνει ο πατέρας σας, το πτυχίο λογιστικής σας δεν πρόκειται να σας βοηθήσει καθόλου να επεξεργαστείτε αυτή την εμπειρία. Ο Ομηρος και η “Οδύσσεια” ωστόσο θα σας βοηθήσουν. Η μεγάλη λογοτεχνία θα σας βοηθήσει να σκεφτείτε για τη θνητότητα και την απώλεια αγαπημένων προσώπων. Αυτό μου φαίνεται πολύ πρακτικό».

ΠΩΣ ΝΑ ΕΙΜΑΣΤΕ ΑΝΘΡΩΠΟΙ. «Μια ευρεία εκπαίδευση στην οποία διαβάζετε εκτεταμένα λογοτεχνία, ιστορία, φιλοσοφία, μαθηματικά και επιστήμη: αυτό μας διδάσκει πώς να είμαστε άνθρωποι και μας διδάσκει επίσης πώς να είμαστε πολίτες. Ξέρω ότι ακούγεται πολύ ιδεαλιστικό, αλλά αν η τρέχουσα κοινωνική και πολιτική κατάσταση στην Αμερική είναι με οποιονδήποτε τρόπο δείκτης τού τι κάνει μια γενιά που επικεντρώθηκε στο τεχνοκρατικό εκπαιδευτικό σύστημα, τότε νομίζω ότι χρειαζόμαστε μια διαφορετική απάντηση. Η ακατέργαστη ενασχόληση με το κέρδος ως μοναδικό στόχο μιας πανεπιστημιακής εκπαίδευσης πρόκειται να μας δώσει έναν εξαιρετικά υποβαθμισμένο πολίτη. Νομίζω ότι αυτή είναι η ωμότερη και λιγότερο ενδιαφέρουσα πρακτικότητα που δεν έχει χρόνο για τις ανθρωπιστικές επιστήμες».