Οι σέχτες πέρα {LF}από τα στερεότυπα

Ζούμε σε εποχές όπου η φρικιαστική και ανεξέλεγκτη βία είναι καθημερινό φαινόμενο σε μεγάλο μέρος του αραβικού κόσμου. Αν θέσει κανείς το ερώτημα για τις αιτίες της αιματοχυσίας, οι περισσότεροι επικαλούνται τη διαίρεση σουνιτών και σιιτών. Ο σεχταρισμός παρουσιάζεται συχνά ως ενδημικό φαινόμενο του Ισλάμ, ενθαρρύνοντας τη διάδοση υπεραπλουστεύσεων και απλοϊκών αντιλήψεων. «Υπάρχει λοιπόν ο κίνδυνος να εδραιωθεί στη Δύση ένα απλοϊκό αφήγημα: σουνίτες και σιίτες έχουν εμπλακεί σε μια αέναη κατάσταση θρησκευτικού πολέμου και αμοιβαίας δαιμονοποίησης που διαρκεί αιώνες κι ότι αυτή είναι η βασική αιτία για όλα τα δεινά στη Μέση Ανατολή σήμερα. Πρόκειται για ένα βολικό αφήγημα, το οποίο αποσπά την προσοχή από τις άμεσες αιτίες που τροφοδοτούν τη σεχταριστική βία μεταξύ σουνιτών και σιιτών τα τελευταία χρόνια».

Ο John McHugo, συγγραφέας του βιβλίου «Σουνίτες και σιίτες» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, μτφ. Αλέξανδρος Μανωλάτος), επισημαίνει πως αν εξαιρέσουμε κάποιους εξειδικευμένους ακαδημαϊκούς κύκλους, οι ρίζες της διαίρεσης μεταξύ σουνιτών και σιιτών ήταν σχεδόν άγνωστες στη Δύση μέχρι την ιρανική επανάσταση του 1979.

Το βιβλίο διατρέχει και καλύπτει ιστορικά γεγονότα τα οποία εκτείνονται σε μια περίοδο 1.400 και πλέον ετών επιχειρώντας να φωτίσει και να ανατρέψει πολλά στερεότυπα που κυριαρχούν εδώ και δεκαετίες όσον αφορά τις συγκρούσεις στον αραβικό κόσμο. Με μια έννοια, στην ανάλυση  του John McHugo υπάρχουν αναλογίες με την ανάλυση και διήγηση του Γιουτζίν Ρόγκαν, συγγραφέα του  βιβλίου «Οι Αραβες» (εκδ. Αλεξάνδρεια, μτφ. Μενέλαος Αστερίου, 2019) κι αυτό γιατί και οι δύο διατηρούν την πεποίθηση ότι τόσο οι πολιτικοί, όσο και οι δημοσιογράφοι αλλά και αναλυτές στη Δύση, οφείλουν να δίνουν μεγαλύτερη σημασία στην Ιστορία αν θέλουν πραγματικά να κατανοήσουν τις τρομερές προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος αραβικός κόσμος.

Ο McHugo εξηγεί πώς οι πιστοί των δυο  σεχτών (όρο που χρησιμοποιεί όπως εξηγεί λόγω της αδυναμίας του να βρει κάποιον εναλλακτικό καλύτερο)  συνυπάρχουν εδώ και αιώνες και μοιράζονται πολλές θεμελιώδεις πεποιθήσεις και πρακτικές. Ακόμα κι όταν ήταν αυστηρά διαχωρισμένοι, σε αρκετές περιπτώσεις συνυπήρξαν αρμονικά και ένωσαν τις δυνάμεις τους ενάντια στους εισβολείς.

Αντίδραση στη Δύση

Ο συγγραφέας πιστεύει ότι η διαίρεση και η αιματοχυσία μεταξύ σουνιτών και σιιτών δεν είναι απλώς θεολογικής φύσης αλλά στενά συνδεδεμένες με πολιτικά ζητήματα και δεν μπορούν να εξεταστούν ξέχωρα από τα ευρύτερα ζητήματα της «ακανθώδους σχέσης του Ισλάμ με τη Δύση και του αντίκτυπου που είχε ο εθνικισμός». Είναι προφανές ότι υπήρχαν πάντοτε εντάσεις μεταξύ σουνιτών και σιιτών, ωστόσο κάτι που συχνά παραλείπεται ή και αγνοείται από τη συζήτηση είναι ότι η εμφάνιση του σεχταρισμού έχει άμεση σχέση με την αντίδραση απέναντι στη Δύση και την εξάπλωση του εθνικισμού από τον 19ο αιώνα και μετά καθώς και στην προβληματική διαμόρφωση των κρατών στη Μέση Ανατολή. Η επιβολή της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας τον 19ο και τον 20ό αιώνα αλλά και ο κατακερματισμός του αραβικού κόσμου με την επιβολή συνόρων που αγνοούσαν σημαντικά ανθρωπογεωγραφικά δεδομένα, εμπόδισαν τη δημιουργία απόκτησης συνεκτικού αισθήματος εθνικής ταυτότητας.

Επειτα ισχυρά κράτη όπως το Ιράν και η Σαουδική Αραβία χρησιμοποίησαν τη θρησκεία ως μέσο χειραγώγησης και εξωτερικής πολιτικής ενώ σε περιπτώσεις όπως στο Ιράκ, το σχίσμα μεταξύ σουνιτών και σιιτών εργαλειοποιήθηκε από όσους ήθελαν να αποσταθεροποιήσουν τη χώρα. Την περίοδο από την Ισλαμική Επανάσταση στο Ιράν ως την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ, σημειώνεται μια επανεπιβεβαίωση της μουσουλμανικής ταυτότητας, με έναν τρόπο που λίγοι είχαν προβλέψει. Ιράν και Σαουδική Αραβία με όχημα τον σεχταρισμό καλλιεργούν μέσω της θρησκευτικής ταυτότητας «φαντασιακές κοινότητες» προκειμένου να προωθήσουν τις πολιτικές τους επιδιώξεις.

Οπως ακριβώς ελάχιστοι είχαν προβλέψει την Ιρανική Επανάσταση του 1977, έτσι ελάχιστοι ειδικοί και διαμορφωτές πολιτικής στη Δύση που είχαν εμπλακεί στον σχεδιασμό της εισβολής στο Ιράκ κατάφεραν να προβλέψουν ότι θα «άνοιγε την πύλη προς μια σεχταριστική κόλαση» η οποία επιδεινώθηκε από τον υφέρπων ανταγωνισμό μεταξύ του Ιράν και της Σαουδικής Αραβίας για την ηγεμονία στην περιοχή.

Ο McHugo επιχειρεί να ανατρέψει μύθους και απλοϊκές αφηγήσεις που τείνουν να γίνουν κοινός τόπος στη Δύση, ότι δηλαδή η σύγκρουση οφείλεται μονάχα στο θρησκευτικό μίσος που τρέφουν οι ουαχαμπίτες της Σαουδικής Αραβίας απέναντι στους σιίτες, τους οποίους θεωρούν αποστάτες. Οι συγκρούσεις ανάμεσα στις δυο σέχτες δεν έχουν μόνο θεολογικό χαρακτήρα αλλά ισχυρή πολιτική υπόσταση που ξεκίνησε με την Ισλαμική Επανάσταση στο Ιράν και εντάθηκε μετά την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ.

John McHugo
Σουνίτες και σιίτες,
μια θρησκεία,
δύο κόσμοι
Μτφ. Αλέξανδρος Μανωλάτος
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σελ. 516
Τιμή 18 ευρώ