Από τη Γη {LF}στη Σελήνη: {LF}οι δύο Αμερικές

Το δεύτερο βιβλίο της λεγόμενης «Τετραλογίας του Λαγού» ξαναπιάνει το νήμα της ζωής του κεντρικού ήρωα περίπου μία δεκαετία από κει που τον αφήσαμε. Ο Χάρι «Λαγός» Ανγκστρομ είναι πια στα τριάντα έξι του, όπως και η γυναίκα του Τζάνις. Εχουν λίγο-πολύ αφήσει πίσω τους τις νεανικές πληγές που άνοιξαν η πρόσκαιρη φυγή του, οι παρασπονδίες του με τη Ρουθ, η επιστροφή του οίκαδεν, η απώλεια του δεύτερου παιδιού τους. Τώρα απέκτησαν σπίτι στα προάστια της πόλης τους – του Μπρούερ της Πενσιλβάνια. Η Τζάνις δουλεύει στην επιτυχημένη επιχείρηση εμπορίας αυτοκινήτων του πατέρα της, εν αναμονή της πολυπόθητης ανάληψης της αντιπροσωπείας της Τoyota, και ο Χάρι σε μάλλον φθίνον τυπογραφείο, επίσης κοντά στον πατέρα του. Ο μοναχογιός τους Νέλσον είναι πια στις αρχές της εφηβείας. Η ζωή κυλά ενώ η θριαμβεύουσα σε όλα τα μέτωπα αλλά και πολλαπλώς εξεγερμένη Αμερική παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα την κατάκτηση της Σελήνης.

Ωστόσο οι βεβαιότητες που περιτύλιγαν τον Χάρι έχουν εκλείψει. Το κέντρο του Μπρούερ έχει υποβαθμιστεί καθώς εμπορικά κέντρα, αυτοκινητόδρομοι και πάρκινγκ αποσαθρώνουν τον αστικό ιστό. Η προαστιοποίηση παίρνει τ’ απάνω χέρι. Οι τεχνολογικές εξελίξεις δημιουργούν βέβαια νέες ευκαιρίες αλλά αποστερούν πολλούς από τον σταθερό εργασιακό βίο και τις όποιες βεβαιότητές τους. Επαγγέλματα απαξιώνονται. Ξένοι παίκτες μπαίνουν στο οικονομικό παιχνίδι, όπως εν προκειμένω οι Ιάπωνες με τα πετυχημένα, οικονομικά μοντέλα αυτοκινήτων τους και οι μεγάλες τυπογραφικές εταιρείες. Είναι όμως κυρίως οι εξελίξεις στο Βιετνάμ και η εξέγερση των Μαύρων που κατασκευάζουν μια διαιρεμένη χώρα. Μεγάλες φιλειρηνικές διαδηλώσεις, ένοπλες εξεγέρσεις και πολιτικές δολοφονίες δίνουν τον τόνο, ενώ ο δικαιωματισμός, ο αναχωρητισμός, η οικολογική κριτική και η σεξουαλική απελευθέρωση (με τη διάδοση του «χαπιού») παίρνουν τ’ απάνω χέρι. Τίποτα δεν μένει ίδιο, άρα από ποιες σταθερές να αποδράσεις (έτσι, για τη χαρά της περιπέτειας) – όπως είχε κάνει ο προ δεκαετίας εκείνος Λαγός, ο πεπεισμένος για τη θεία αποστολή της Αμερικής και την υπεροχή της σε όλα τα πεδία;

Σίγουρος για τα πλεονεκτήματα της χώρας του και πολιτικά κατά βάση συντηρητικός (ίσως μάλιστα Ρεπουμπλικανός) παραμένει βέβαια ο Λαγός και στον τρέχοντα χρόνο της αφήγησης, παρά το ότι πολλοί, ακόμα και ο ίδιος του ο πατέρας, σε κάποιους συγγραφικά ευφυέστατους και ισορροπημένους διαλόγους, μοιάζουν να έχουν προσχωρήσει σε ένα είδος αντίστασης α λα καρτ ή απλώς προοδευτικότητας. Είναι πάντως σε αυτό το πλαίσιο που ο Χάρι θα βιώσει την πλήρη ανατροπή των οικογενειακών δεδομένων. Η από χρόνια φθίνουσα σχέση του με την Τζάνις, ειδικά μετά την απώλεια του μωρού τους, με τη διαδικαστική διεκπεραίωση των συζυγικών τους σχέσεων, κλονιζόταν έτσι κι αλλιώς. Η κοινή αγάπη για τον Νέλσον δεν αρκεί πλέον. Και η Τζάνις θα ερωτευθεί σχεδόν νομοτελειακά έναν συνάδελφό της στη δουλειά, τον ελληνικής καταγωγής Σταύρο. Μια νέα ερωτική, αλλά και πολιτισμική ήπειρος, πλήρης ανεξερεύνητων δυνατοτήτων θα ξανοιχτεί μπροστά της – δοσμένη από τον Απντάικ με ευκρίνεια και τρυφερότητα. Σύντομα θα αφήσει τη συζυγική στέγη για να μετακομίσει με τον εραστή της. Ο Χάρι ξεπερνά το σοκ με τη δεκτικότητα που τον διακρίνει, κατανοεί τη σκοπιά της Τζάνις και τα βολεύει κούτσα κούτσα με τον 13χρονο Νέλσον.

Ωσπου θα επέλθει η πλήρης ανατροπή στις πεποιθήσεις αλλά και μια απρόσμενη εξέλιξη στην ίδια του τη ζωή. Η αρχική απαρέσκειά του για τη μαύρη φυλή θα υποχωρήσει ύστερα από μια έξοχα δοσμένη μουσική βραδιά σε ένα τζαζ μπαρ. Εκεί μάλιστα θα του πασάρουν μια 18χρονη πλούσια λευκή (με Πόρσε!) που έχει εγκαταλείψει το σπίτι της κατά τα ειωθότα της εποχής, σε αναζήτηση ερωτικών και άλλων εμπειριών. Ο Χάρι θα την αναλάβει, θα τη στεγάσει και μεταξύ τους θα αναπτυχθεί μια περίπλοκη πλην τρυφερή σχέση πατρότητας και έρωτα, παιχνίδι στο οποίο θα εμπλακεί μοιραία ο αγνός επί του παρόντος πλην απολύτως γοητευμένος με την Τζάνις 13χρονος Νέλσον.

Στις κάποιες ισορροπίες που πάνε να αναπτυχθούν – παρά τα κουτσομπολιά, τις φήμες, τις διαμαρτυρίες της Τζάνις και την εμπλοκή των γονιών τους – τα πράγματα θα οξυνθούν όταν μια μέρα εμφανίζεται ο Σκίτερ. Είναι μαύρος, περιστασιακός εραστής της Τζιλ, έμπορος ουσιών και, το χειρότερο, διωκόμενος από την αστυνομία για λόγους που ο ίδιος θεωρεί πολιτικούς ενώ άπτονται του κοινού ποινικού δικαίου. Ο μεγάθυμος Χάρι θα τον στεγάσει παραδόξως κι αυτόν, εν γνώσει του μάλιστα ότι κρύβει φυγόδικο. Μάλιστα θα υποστεί τη διαφώτισή του – ένα κράμα νεομαρξιστικών, παναφρικανικών, πανσεξουαλικών και βιβλικών δογμάτων. Βλέπετε, ο Σκίτερ είναι περίπου πεπεισμένος ότι είναι ο απόστολος του Θεού επί της γης, κάτι σαν νέος μαύρος Χριστός.

Οι σχετικές σελίδες, ενδιαφέρουσες όπως σχεδόν πάντα στον Απντάικ, κυλούν αβίαστα παρά το ελάχιστα πειστικό της νέας κατάστασης στην οποία έχει παραδοθεί ο ήρωάς του. Τα κηρύγματα του Σκίτερ – που τα ρουφάει σημειωτέον σύμπασα η «οικογένεια» – παρατραβάνε ωστόσο από αφηγηματική άποψη και ίσως γι’ αυτόν τον λόγο το δεύτερο αυτό βιβλίο της σειράς θεωρώ ότι είναι το συγκριτικά πιο αδύναμο από δομική άποψη. Σε κάθε περίπτωση το δράμα αναμένει. Ο Χάρι απολύεται από τη δουλειά του (νέες τεχνολογίες, νέοι επενδυτές κι εδώ). Πλέον νιώθει ότι, ενώ στα νεανικά του χρόνια ήταν ο τοπικός σταρ του μπάσκετ, τώρα έχει πιάσει πάτο σε όλα τα μέτωπα, κάτι που τον κάνει να αφοσιωθεί ακόμα περισσότερο στον παράδοξο βίο που έχει φιλοτεχνήσει στο σπίτι του. Ομως η εύπορη λευκή κοινότητα στην οποία ανήκει τον προειδοποιεί μέσω απεσταλμένων ότι δεν είναι δυνατόν να γίνονται σεξουαλικά πειράματα και χρήση ναρκωτικών ουσιών ενώ τα παιδιά τους παίζουν στις πίσω αυλές. Ο Χάρι παραμένει προκλητικά αδιάφορος, μια και οι νέες ισορροπίες διαθέτουν τη νοστιμιά τους και του διανοίγουν ορίζοντες, ιδεολογικούς και πρακτικούς. Επικαλείται τα δικαιώματά του, την ιερότητα του ιδιωτικού βίου, το απαραβίαστο της ιδιοκτησίας του. Και μια νύχτα που λείπει από το σπίτι για να υποχωρήσει στις σεξουαλικές προτάσεις μιας κοινής οικογενειακής φίλης, πρόσφατα χωρισμένης και αυτής, περίοικοι βάζουν φωτιά στο σπίτι του. Η εξεγερμένη Τζιλ θα αποδειχθεί το τραγικό θύμα της ιστορίας, ενώ ο Σκίτερ, μέγιστος υπαίτιος του κακού, αποδρά με τη βοήθεια του ίδιου του Χάρι (μάλλον ανεξήγητο στα μάτια μου). Ευτυχώς ο μικρός Νέλσον διανυκτέρευε σε φίλο του, όπως άλλωστε και ο Χάρι. Αλλά από το σπίτι δεν απομένει σχεδόν τίποτα.

Ρωγμές και συγκολλήσεις

Υπάρχουν κι άλλα. Φέρ’ ειπείν η επανεμφάνιση της αδελφής του Χάρι διανοίγει νέα αφηγηματικά μέτωπα. Πρόκειται για τη γοητευτική και λίαν ερωτική από τα μικράτα της Μιμ, που εδώ και χρόνια είχε αναζητήσει τη μεγάλη καριέρα στο Λος Αντζελες για να καταλήξει κάτι σαν συνοδός πολυτελείας. Η Μιμ περιθάλπει την άρρωστη μητέρα τους, δίνει κουράγιο στον πατέρα τους, τους βγάζει όλους έξω, και προσφέρεται ως διαμεσολαβήτρια στη σχέση του Χάρι με την Τζάνις, ανιχνεύοντας ορθά τις εκατέρωθεν προθέσεις. Σαν για να διευκολύνει μάλιστα την επαναπροσέγγιση του ζευγαριού κοιμάται με τον Σταύρο. Νέες ρωγμές και συγκολλήσεις θα ανακύψουν προφανώς, με το ιδιαίτερα πετυχημένο τέλος της ιστορίας να υπόσχεται την επανασυνένωση του ζεύγους. Αλλωστε είναι και οι δυο τους αρκετά σοφότεροι τώρα, με ευρύτερη επίγνωση των σεξουαλικών τους οριζόντων και περισσότερο δεκτικοί στους ανέμους των καιρών.

Η Αμερική πάντως είναι πάντα εκεί, έξω από το παράθυρο, με τις υποσχέσεις και τη σχετική ασφάλεια που παρείχε τον καιρό εκείνο (το βιβλίο εκδόθηκε το ’71). Οι εσωτερικές διαιρέσεις θα επέμεναν φυσικά, εξοπλισμένες ωστόσο με ένα φρέσκο κοινωνικό συμβόλαιο, με νέους αναπτυξιακούς ορίζοντες, με τον μαύρο και τον γυναικείο δικαιωματισμό να θριαμβεύουν, ενώ νέοι πόλεμοι, γεωπολιτικές συγκρούσεις και ενεργειακές ή οικολογικές κρίσεις διεύρυναν σταθερά την ατζέντα. Ο Χάρι θα βρει ίσως τις ισορροπίες του, αλλά γι’ αυτό θα χρειαστεί να περιμένουμε τον τρίτο τόμο, με τίτλο «Ο Λαγός είναι πλούσιος» – ίσως τον συναρπαστικότερο της τετραλογίας. Πολύ καλή η μετάφραση του Πάνου Τομαρά.

Τζον Απντάικ
Ο Λαγός επιστρέφει
Μτφ. Πάνος Τομαράς
Εκδ. Οξύ, σελ. 563
Τιμή 17,99 ευρώ