«Η πιο δυναμική αφήγηση {LF}είναι η ειλικρινής»

Ο 38χρονος Κλέμενς Ζετς είναι γέννημα θρέμμα της αυστριακής πόλης του Γκρατς. Σπούδασε Γερμανική Φιλολογία και Μαθηματικά. Οι μεγαλύτερές του αγάπες, ωστόσο, είναι η γλώσσα και οι δυνατότητες της τεχνολογίας. Ξεκίνησε να γράφει από πολύ νεαρή ηλικία, σχεδόν μετά την εφηβεία, και χωρίς να χαρακτηριστεί ως παιδί-θαύμα, βρίσκεται συνεχώς στο ενδιαφέρον των γερμανόφωνων μίντια. Συμμετέχει σταθερά στις λίστες όλων των μεγάλων βραβείων – έχοντας κατακτήσει μερικά – ενώ στις 21 Ιουλίου τιμήθηκε με το μεγάλο Βραβείο Μπίχνερ, το σημαντικότερο των γερμανικών γραμμάτων (απονέμεται από το 1923).

Ενας από τους αρτιότερους συγγραφείς της γενιάς του σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Με τις ιστορίες που κατασκευάζει, εξετάζει τα όρια της ανθρώπινης κατάστασης σήμερα. Με όπλο του την υψηλή τέχνη της γλώσσας, εξερευνά κανονιστική συμπεριφορά του αλλόκοτου, στον σύγχρονο άνθρωπο. Ο Ζετς με τα σχεδόν σουρεαλιστικής υφής κείμενά του, κατορθώνει να πιάσει το νευρικό ερέθισμα των δυτικών κοινωνών: τον υπόκωφο θυμό, τους εσωτερικούς φόβους, την περιθωριοποίηση του λόγου και τις απελπισμένες ανασκαφές για την εύρεση της ευτυχίας. Ενα ιδιοσυγκρασιακό παζλ που οδηγεί στον πυρήνα της δίνης που έχει τυλίξει το ρευστό περιβάλλον μας.

Στον τόμο διηγημάτων του Gutenberg, εξπρεσιονιστικού ύφους, που έχει μεταφράσει με ακρίβεια ο Χρήστος Αστερίου, συναντάμε μια σειρά ιστοριών, που προέρχονται από το περιθώριο της πραγματικότητας. Δίχως να είναι δέσμιες μιας πλοκής, περιγράφουν εύστοχα τον αγώνα των χαρακτήρων για να βρουν ποιοι είναι. Ο κρυπτικός μικρόκοσμος της διπλανής πόρτας. Περιβάλλοντα οικεία, που περιέχουν τις απωθημένες σκέψεις μας. Ενας άντρας που χάνει την πτήση του και ο κόσμος ανατρέπεται, ένας οικογενειάρχης που προσπαθεί να βρει τις πηγές των φόβων του, ένας εγκληματίας που επισκέπτεται ένα σπίτι και νομίζει ότι είναι των παιδικών του χρόνων, ένα παιδί που απάγεται για να γεμίσει το μητρικό κενό, μια τυφλή που οι τοίχοι του σπιτιού της είναι καλυμμένοι με βωμολοχίες, ένας ψυχικά ασθενής που βλέπει τα σημάδια του ουρανού. Οι ιστορίες του Ζετς, είναι το χαμένο σήμα της ενδοεπικοινωνίας μας. Το απόσπασμα που ακολουθεί είναι με όλη τη σημασία της λέξης ενδεικτικό:

«Τα μάτια: δυο τρύπες μέσω των οποίων το φως διεισδύει ως ένα σημείο του κρανίου. Γύρω από τα φώτα του πάρκου άρχισαν να μαζεύονται έντομα, ζούσαν τις τελευταίες μέρες τους. “Φτάνει τόσο. Δεν μπορώ να στέκομαι άλλο άπραγος”, σκέφτηκε. Υστερα έπεσε στην αντίληψή του μια ανθρώπινη φιγούρα κοντά στη μικρή γέφυρα. Ακουμπούσε στα κάγκελα και τραμπαλιζόταν. Πλησίασε και άνοιξε το παλτό του. Ξεγύμνωσε την κοιλιά έτσι ώστε η λεπίδα του μαχαιριού, που σίγουρα θα τον τρυπούσε, να μην κάνει μισές δουλειές. Τράβηξε το πουκάμισο έξω από το παντελόνι. Αρκετά με την αθλιότητα της ευπρέπειας. Μια μαχαιριά στην κοιλιά. Ομως δεν επρόκειτο για έναν άνθρωπο αλλά για δύο, που είχαν τα χέρια τους περασμένα ο ένας στον λαιμό του άλλου. Εξού και το τραμπάλισμα. Στάθηκε για μια στιγμή πριν γυρίσει να φύγει. Μια παρανόηση και τίποτα περισσότερο. Με όλ’ αυτά έχανε τον χρόνο του. Ωσπου τον λύτρωσαν τα δέντρα: ο αέρας – ακόμα και μια τόσο προχωρημένη ώρα – φυσούσε μέσ’ από τα κλαδιά και ανέμιζε τα μικροσκοπικά τους φύλλα…».   

Γράφετε από πολύ μικρή ηλικία. Τι ήταν εκείνο που σας τράβηξε προς τη λογοτεχνία;

Κατ’ αρχάς νομίζω ότι προσέγγισα τη λογοτεχνία σχετικά αργά. Απ’ όσο θυμάμαι, στην ηλικία των 16 με 17 χρόνων. Τότε άρχισα να ανακαλύπτω στυλ και συγγραφείς. Σας ομολογώ πως δεν ήμουν έτοιμος για να εισβάλει η λογοτεχνία μέσα μου, αλλά να που συνέβη. Με άφηνε κάθε φορά με μια παρόρμηση να της ανταποδώσω τη χάρη. Και έτσι άρχισα να δημιουργώ ιστορίες, αρκετά αδέξιες ομολογώ τότε.

Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια πολυεπίπεδη κρίση. Μπορούμε να απαντήσουμε στις προκλήσεις της;

Εχουμε τη δυνατότητα να απαντήσουμε μερικώς τώρα. Χρειάζονται νέα εργαλεία μεγαλύτερης διεισδυτικότητας. Αυτή τη στιγμή εξαπλώνεται μια αγχώδης διαταραχή παντού και σε συνδυασμό με έναν αντανακλαστικό κοινοτισμό, μας κρατούν πίσω από το να αποκτήσουμε σαφή λόγο.

Παρατηρούμε την άνοδο μιας πεζογραφίας-ντοκιμαντέρ. Πού οφείλεται αυτό;

Πιστεύω ότι ο πιο δυναμικός τρόπος αφήγησης σήμερα είναι να είσαι απολύτως ειλικρινής. Με μια ίσως ακραία ειλικρίνεια. Δεν χωρούν πια οι προσποιήσεις. Αυτό δεν χρειάζεται να είναι απαραίτητα ένα αυτοβιογραφικό ημερολόγιο. Ή όπως το λέω η λογοτεχνία της «πραγματολογικής αλήθειας». Αλλά να γράφεις με όλες σου τις δυνάμεις την αλήθεια που εσύ γνωρίζεις.

Πώς προέκυψαν τα διηγήματα «Η παρηγοριά των στρογγυλών πραγμάτων»;

Προέκυψαν μέσα στα τελευταία χρόνια. Οι παλιότερες ιστορίες του τόμου αναφέρονταν σε περισσότερο βίαια περιστατικά και άβολες καταστάσεις. Ενώ οι νεότερες, είχαν μια πιο ευγενική προσέγγιση προς τη ζωή. Η συλλογή είναι ενδεικτική της συγγραφικής μου πορείας. Συλλαμβάνει τη συναισθηματική μου ωρίμαση. Από τον φόβο στην αισιοδοξία.

Οι ιστορίες σας είναι σουρεαλιστικής υφής, με πολύ μαύρο χιούμορ. Τι είναι πραγματικότητα για εσάς;

Οταν μπαίνω στη διαδικασία να γράψω, δεν προετοιμάζω τη δομή της σκέψης μου, με μια κάποια σουρεαλιστικότητα. Πιστεύω πως εκείνο που ονομάζουμε γενικά «παράλογο», μπορεί να είναι κάλλιστα η «ορθολογική» στάση του ήρωα εκείνη τη στιγμή. Επίσης το παράξενο γειτνιάζει τόσο με το λογικό, που υπάρχουν φορές που δεν τα ξεχωρίζεις. Τώρα που ξαναβλέπω τις ιστορίες, καταλαβαίνω πως φαίνονται αρκετά λοξές στο κοινό μάτι.

Οι χαρακτήρες στο βιβλίο σας είναι ιδιαίτερα όντα. Πού τους συναντήσατε;

Ολοι οι χαρακτήρες της συλλογής αναφέρονται σε πραγματικούς ανθρώπους που γνωρίζω καλά ή έχω συναντήσει. Φυσικά μη νομίσετε ότι μιλώ για ρεαλιστική αναπαράσταση. Μέσα σε όλες αυτές τις παραλλαγές των ανθρώπων, έχουν εισβάλει σαν φαντάσματα και οι διάφοροι εαυτοί μου.

Η γλώσσα που χρησιμοποιείτε είναι τολμηρή και έντονη, πέρα από τα όρια της πολιτικής ορθότητας. Πώς φτάσατε εκεί;

Κοιτάξτε, το πρώτο μου μέλημα στη συγγραφή την οποία υπηρετώ, είναι η τέχνη της γλώσσας. Αν γνωρίζω κάτι που στέκεται στο υψηλότερο σκαλί της λογοτεχνίας, είναι η τέχνη τού να δημιουργείς μια μαγευτική, ιδανική αν θέλετε παράγραφο πρόζας. Υπάρχουν πάρα πολλές υπαρκτές τεχνικές, που αν τις μελετήσεις σκληρά μπορούν να σε οδηγήσουν στο κατώφλι αυτής της τέχνης. Τώρα, αν πράγματι καταφέρνω να είμαι κάπου εκεί, θα το κρίνετε εσείς.

Πώς θα παρουσιάζατε τον εαυτό σας στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό;

Η αλήθεια είναι πως μεταφράζομαι πρώτη φορά στα ελληνικά και δεν έχω καμία επαφή με το κοινό στη χώρα σας. Εάν συναντούσα έναν έλληνα αναγνώστη, μάλλον θα ξεκινούσα την κουβέντα παραθέτοντας στίχους ελλήνων ποιητών. Οι πιο αγαπημένοι που μου έρχονται πρώτοι στον νου, είναι το χαϊκού του Γιώργου Σεφέρη:

Γράφεις. Το μελάνι

λιγόστεψε η θάλασσα

πληθαίνει.

Τι σημαίνει για εσάς το Βραβείο Μπίχνερ;

Ηταν αναπάντεχο ομολογώ. Είμαι 38 χρονών και συνήθως οι περισσότεροι υποψήφιοι διαχρονικά που το κερδίζουν βρίσκονται προς το τέλος της καριέρας τους. Ελπίζω να μην έχω φτάσει εκεί από τώρα…

Τι σημαίνει για εσάς λογοτεχνία;

Προφανώς είναι μιας μορφής τηλεπάθεια.

Μελετάτε την πρόοδο της τεχνολογίας. Τι μπορούμε να περιμένουμε από την τεχνητή νοημοσύνη για παράδειγμα;

Ευχαριστώ για την επισήμανση. Πιστεύω ότι στις επόμενες δύο δεκαετίες και κάτι το πολύ, θα ενωθούμε αμετάκλητα με την τεχνητή νοημοσύνη. Οπότε μέχρι τότε ας απολαύσουμε τα πεπερασμένα διαχρονικά πράγματα όπως ένας περίπατος στη φύση, να μεγαλώσουμε παιδιά, να διαβάσουμε βιβλία, να πάμε γυμναστήριο κ.λπ. Οι καθημερινές δραστηριότητές μας πρόκειται να αλλάξουν ραγδαία και ακόμη δεν γνωρίζουμε τη μορφή που θα πάρουν, ενώ η προσαρμοστικότητα του ανθρώπινου είδους θα δοκιμαστεί σοβαρά.

Ποιες είναι διαχρονικά οι επιρροές σας;

Αρκετά συχνά ανατρέχω στο έργο και τη σκέψη γερμανών ποιητών, όπως οι: Ερνστ Γιαντλ, Κόνραντ Μπάιερ, Χανς Αρτμαν και Φρεντερίκε Μάιροκερ. Δεν γνωρίζω εάν έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, αλλά θα είναι καλό νομίζω να ανακαλύψετε τον μοναδικό λόγο τους.

Κλέμενς Ζετς
Η παρηγοριά των στρογγυλών πραγμάτων
Μτφρ: Χρήστος Αστερίου
εκδ. Gutenberg, σελ. 416
Τιμή 15 ευρώ