Η μη αντιστρέψιμη καταστροφή

Η δημοσιοποίηση της νέας έκθεσης της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) ήρθε απλώς να επιβεβαιώσει όσα με διάφορους τρόπους έχουν καταγραφεί όλα τα προηγούμενα χρόνια από την επιστημονική κοινότητα. Σε πείσμα μιας μακράς στρατιάς «αρνητών», που στις τάξεις τους περιλάμβαναν έως και έναν αμερικανό πρόεδρο, η κλιματική αλλαγή είναι ανθρωπογενής και κατεξοχήν οφείλεται στα ορυκτά καύσιμα. Η προσπάθεια να συγκρατηθεί η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη σε σύγκριση με πριν από τη Βιομηχανική Επανάσταση στον 1,5 βαθμούς Κελσίου έχει μέχρι τώρα αποτύχει και τα περισσότερα σενάρια συγκλίνουν στην εκτίμηση ότι ο στόχος δεν θα επιτευχθεί. Η αύξηση της συχνότητας των ακραίων καιρικών φαινομένων, είτε με τη μορφή καυσώνων είτε με τη μορφή πλημμυρών, είναι δεδομένη και οφείλεται στην ανθρώπινη δραστηριότητα. Η πιθανότητα ακόμη μεγαλύτερης αποσταθεροποίησης του κλίματος παραμένει ενεργή.

Την ίδια στιγμή, η καθημερινότητά μας απλώς υπογραμμίζει και εικονογραφεί αυτές τις εκτιμήσεις, υπενθυμίζοντας ότι η κλιματική καταστροφή είναι εδώ και δεν αποτελεί απλώς κίνδυνο από το μέλλον. Η χώρα μας αναμετριέται με τη μεγαλύτερη οικολογική καταστροφή της ιστορίας της αλλά και την τραγική επίγνωση ότι οι ακραίες καιρικές συνθήκες που ευνόησαν το ξέσπασμα πυρκαγιών που ξεπέρασαν τα όρια των όποιων σχεδιασμών αντιπυρικής προστασίας, θα είναι όλο και πιο συχνές από εδώ και πέρα. Μια εμπειρία που ισχύει επίσης για όλες τις χώρες που τα τελευταία χρόνια αναμετρήθηκαν με ανάλογες καταστάσεις.

Παράλληλα, γίνεται σαφές ότι μέχρι τώρα η προσπάθεια να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα με τον συνδυασμό ανάμεσα στη διακρατική συνεννόηση (με αποκορύφωμα τη Συμφωνία του Παρισιού) και τις «δυνάμεις της αγοράς» μάλλον έχει στεφθεί με αποτυχία, τουλάχιστον εάν κρίνουμε εκ του αποτελέσματος. Αυτό αποτυπώνει δύο βασικές παραμέτρους. Η μία είναι η υπαρκτή και βαθιά ανισότητα του πλανήτη, που σημαίνει εκτός όλων των άλλων και μια υπαρκτή αύξηση της ζήτησης για ενέργεια ακριβώς για να μπορέσουν μεγάλα τμήματα του πλανήτη να πετύχουν επίπεδα υλικής ευημερίας που θεωρούμε αυτονόητα. Η άλλη είναι ότι ο «πράσινος καπιταλισμός» αποτελεί περισσότερο ένα «σχέδιο επί χάρτου», παρά μια ιστορική δυνατότητα, εάν αναλογιστούμε ότι ο πυρήνας του προβλήματος είναι ακριβώς ένα μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης που στηρίζεται σε ένα είδος απεριόριστης συσσώρευσης που αναπόφευκτα οδηγεί στην εξάντληση των φυσικών πόρων και την επιβάρυνση του κλίματος του πλανήτη.

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΑΝΙΣΟΤΗΤΑ. Ολα αυτά διαμορφώνουν μια συνθήκη όπου όχι μόνο διακυβεύεται η συνολική δυνατότητα του πλανήτη να είναι βιώσιμος για το ανθρώπινο είδος (το μόνο ίσως στην ιστορία που εργάζεται αόκνως για να διαμορφώσει όρους του δικού του «γεγονότος μαζικού αφανισμού»), αλλά και προσθέτει νέες μορφές περιβαλλοντικής ανισότητας, εάν αναλογιστούμε πώς επιμερίζονται οι επιπτώσεις αλλά και τα μέσα για την αντιμετώπισή τους, κάτι που υπογραμμίζει και το πρόσφατο κυνικό ενδιαφέρον των δισεκατομμυριούχων για τα διαστημικά ταξίδια που δίνει ξεχωριστή επικαιρότητα στο γνωστό από την επιστημονική φαντασία δυστοπικό μοτίβο μιας γης αβίωτης και κατοικημένης από τους φτωχούς που δεν έχουν ακόμη τους πόρους για τη μετοίκηση σε ασφαλέστερες πλανητικές αποικίες.

Την ίδια ώρα ο τρόπος συζήτησης του προβλήματος αποτυπώνει μια ιδιότυπη, σχεδόν ψυχαναλυτικής διάστασης, άρνηση πραγματικής αναμέτρησης μαζί του. Αυτό αποτυπώνουν οι διάφορες φαντασιώσεις για τη δυνατότητα συνέχισης του σημερινού παραγωγικού και καταναλωτικού υποδείγματος, είτε μέσα από μεγαλεπήβολα σχέδια συλλογής και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (καθεαυτή μια σημαντική τεχνολογική πρόκληση) που υποτίθεται ότι θα μας επιτρέπουν να εκλύουμε ρύπους αλλά μετά να μην τους αφήνουμε να γίνονται καταστροφικοί, είτε μέσα από την προβολή των βιοκαυσίμων ως ιδιότυπης πανάκειας.

Κυρίως, όμως, αυτή η αδυναμία αναμέτρησης με το πρόβλημα αποτυπώνεται στην αντιμετώπισή του ως ενός ακόμη τεχνικού ζητήματος και όχι ως μιας πρόκλησης κοινωνικού μετασχηματισμού. Δηλαδή, είναι η αντιμετώπιση που θεωρεί ότι απλώς αρκεί να πολλαπλασιάσουμε τους χώρους φόρτισης ηλεκτροκίνητων αυτοκίνητων ή τις ανεμογεννήτριες, παραβλέποντας ότι χωρίς μια ριζική αλλαγή κοινωνικών προτεραιοτήτων και χωρίς μια επιστροφή της αντίληψης ότι οι αποφάσεις για το τι και πώς παράγεται δεν μπορεί να είναι απλώς ζήτημα τομής ανάμεσα στις καμπύλες ζήτησης και προσφοράς αλλά πολύ περισσότερο αποτέλεσμα συνειδητού σχεδιασμού και ιεράρχησης, είναι αδύνατο να περιορίσουμε ριζικά το σημερινό καταστροφικό ενεργειακό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα, με όρους που δεν θα επάγουν φτώχεια και εξαθλίωση εκ νέου σε όλες τις παραλλαγές του Παγκόσμιου Νότου (που τμήμα του βρίσκεται και εντός του Βορρά), αλλά και να κάνουμε πράξη την τεράστια κινητοποίηση πόρων, τεχνολογιών και ανθρώπινου δυναμικού που απαιτεί μια αυθεντική «Πράσινη Μετάβαση».

Η κεφαλαιόκαινος εποχή

Ολα αυτά υπογραμμίζουν ότι δεν βρισκόμαστε απλώς σε μια ανθρωπόκαινο εποχή (Anthropocene) αλλά πολύ περισσότερο σε μια κεφαλαιόκαινο (Capitalocene), μια που οι ανθρώπινες δραστηριότητες που σχετίζονται με τον μηχανισμό που πυροδοτεί την πορεία προς την κλιματική καταστροφή κατεξοχήν έχουν να κάνουν με την κυριαρχία και επέκταση, σε πλανητική κλίμακα των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων και μορφών, δικαιώνοντας και το συχνό σε διαδηλώσεις σύνθημα ότι λύση απέναντι στην κλιματική αλλαγή είναι η αλλαγή κοινωνικού συστήματος.