Στρωμένος με αγκάθια {LF}ο δρόμος του επιχειρείν {LF}για μετανάστριες

Τόσο οι ακαδημαϊκές έρευνες όσο και οι φορείς χάραξης πολιτικής αναγνωρίζουν την είσοδο στην αγορά εργασίας ως ένα από τα κύρια εργαλεία για την ένταξη των μεταναστών και τη χειραφέτηση των γυναικών. Η εργασία συχνά θεωρείται το αντίδοτο στους κοινωνικούς αποκλεισμούς και τις ανισότητες, κάτι που ισχύει ιδιαίτερα για τις πληθυσμιακές ομάδες με περισσότερα από ένα χαρακτηριστικά επισφάλειας και ευαλωτότητας. Αυτή φαίνεται να είναι η περίπτωση για τις μετανάστριες που είναι ή θέλουν να γίνουν επιχειρηματίες.

Η αύξηση των μεταναστευτικών ροών στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1990 αντιμετωπίστηκε μέσα από αρκετά εχθρικές πολιτικές. Η μετανάστευση θεωρήθηκε ένα πρόσκαιρο φαινόμενο, με τις αντίστοιχες πολιτικές να προσανατολίζονται στη σύλληψη και απέλαση των παράτυπων μεταναστών. Οσο για το δεύτερο κύμα μετανάστευσης από τις χώρες της Μέσης Ανατολής, της Βόρειας Αφρικής και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης τη δεκαετία του 2000, αυτό συνοδεύτηκε από την έκδοση μακροχρόνιων αδειών παραμονής αλλά και από την έλλειψη πολιτικών σχετικά με την εργασιακή ένταξη των μεταναστών. Τέλος, η «προσφυγική κρίση» του 2015 ανέδειξε τις ελλιπείς πολιτικές υποδοχής και ένταξης και επιβεβαίωσε ότι οι προηγούμενες γενιές μεταναστών ουσιαστικά αυτοεντάχθηκαν στο εγχώριο κοινωνικό και εργασιακό περιβάλλον.

Σύμφωνα με την απογραφή του 2011, 708 χιλιάδες μη ευρωπαίοι πολίτες διέμεναν στην Ελλάδα, εκ των οποίων οι 327 χιλιάδες ήταν γυναίκες. Η έρευνα εργατικού δυναμικού της ΕΛΣΤΑΤ το 2019 αναφέρει ότι από τους 369,4 χιλιάδες μη ευρωπαίους πολίτες άνω των 15 ετών, οι 195 χιλιάδες εργάζονταν, αλλά μόνο οι 18,1 χιλιάδες είχαν δική τους επιχείρηση (174 χιλιάδες ήταν μισθωτοί εργαζόμενοι και 2,9 δούλευαν σε οικογενειακές επιχειρήσεις). Οι μετανάστες στην Ελλάδα συνήθως απασχολούνται σε χαμηλού κύρους και ευέλικτες θέσεις απασχόλησης, κάτω από κακές συνθήκες εργασίας και χωρίς δικαιώματα συλλογικής αντιπροσώπευσης, ενώ παρουσιάζουν συγκριτικά πολύ χαμηλότερα ποσοστά επιχειρηματικότητας σε σχέση με τους γηγενείς.

Οι δυσκολίες είναι μεγαλύτερες για τις μετανάστριες, καθώς το επιχειρηματικό περιβάλλον στην Ελλάδα, όπως και σε πολλές άλλες χώρες, κυριαρχείται από γηγενείς άνδρες. Η έλλειψη υποστήριξης από πλευράς πολιτείας καθιστά τις ΜΚΟ, τα ιδιωτικά κολέγια και τα μικρά πιστωτικά ιδρύματα τους μοναδικούς φορείς που βοηθούν τις μετανάστριες να ενταχθούν στον κόσμο των επιχειρήσεων. Μέρος αυτών των προσπαθειών αποτελεί το πρόγραμμα ATHENA, το οποίο πραγματοποιείται σε 6 χώρες με σκοπό την εκπαίδευση 210 μεταναστριών έτσι ώστε να πραγματοποιήσουν το επιχειρηματικό τους όνειρο.

Τα πρώτα αποτελέσματα του προγράμματος ATHENA στην Ελλάδα αναφέρουν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι μετανάστριες που είναι ήδη ή προσπαθούν να γίνουν επιχειρηματίες. Τα δομικά εμπόδια, όπως οι δυσκολίες στην απόκτηση άδειας διαμονής και εργασίας, αποτελούν σημαντικά αναχώματα, ενώ οι μετανάστριες δυσκολεύονται να κατανοήσουν τις νομικές, λογιστικές και γραφειοκρατικές διαδικασίες που απαιτούνται για να ξεκινήσουν μια επιχείρηση. Εάν σε αυτό προσθέσουμε την ελλιπή εκπαίδευση των δημοσίων υπαλλήλων σχετικά με την εξυπηρέτηση μεταναστευτικών πληθυσμών, ο βαθμός δυσκολίας έναρξης επιχειρήσεων πολλαπλασιάζεται, ειδικά για τις μετανάστριες που δεν μιλάνε ελληνικά.

Οι παραπάνω παράγοντες συνδέονται και με την έλλειψη χρηματοδοτικών εργαλείων, καθώς τα κύρια χρηματοπιστωτικά ιδρύματα δυσκολεύονται να παρέχουν δάνεια σε μετανάστριες που θέλουν να ξεκινήσουν μια επιχείρηση, πολύ περισσότερο εάν αυτές δεν έχουν κάποιας μορφής ιδιοκτησία στο όνομά τους. Ετσι, οι αποταμιεύσεις και τα δάνεια από συγγενικά πρόσωπα αποτελούν συνήθως τις μοναδικές πηγές χρηματοδότησης, ενώ οι πιο πληροφορημένες και δικτυωμένες μετανάστριες απευθύνονται και σε ΜΚΟ και μικρά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.

Η έλλειψη πληροφόρησης σχετικά με τον τρόπο που λειτουργεί η αγορά εργασίας αποτελεί επιπρόσθετο ανασταλτικό παράγοντα. Η επιμόρφωση μέσω εκπαιδευτικών σεμιναρίων γύρω από τον κόσμο των επιχειρήσεων περιορίζεται σε μη κρατικούς φορείς. Ωστόσο, οι σχετικές πληροφορίες παραμένουν διάσπαρτες και αποσπασματικές και η πρόσβαση σε αυτές αποτελεί αποτέλεσμα καλής δικτύωσης αλλά και τύχης.

Σκεπτόμενοι την εργασιακή απασχόληση ως ένα σημαντικό εργαλείο για την κοινωνική ένταξη, η επιχειρηματικότητα των μεταναστών συνιστά ουσιαστικό βήμα προς τη μακροπρόθεσμη κοινωνική συμπερίληψη στις κοινωνίες υποδοχής. Με βάση την έρευνα που γίνεται στο πλαίσιο του προγράμματος ATHENA, η επιχειρηματικότητα των μεταναστών αποτελεί διέξοδο τόσο από τη χαμηλού κύρους και κακοπληρωμένη εργασία όσο και από την οικογενειακή εξάρτηση. Η επιδίωξη επιχειρηματικής σταδιοδρομίας αποδεικνύεται σημαντική κυρίως για τις μετανάστριες, κι αυτό γιατί τους επιτρέπει να αποκτήσουν οικονομική ανεξαρτησία αλλά και την ίδια στιγμή να προγραμματίσουν καλύτερα τις οικογενειακές τους υποχρεώσεις και όσες πρακτικές φροντίδας αναλαμβάνουν χωρίς πληρωμή. Ωστόσο, η επιχειρηματικότητα δεν πρέπει να γίνεται αντιληπτή μόνο μέσα από ένα ατομικιστικό πρίσμα, αλλά αντίθετα μπορεί να κατανοηθεί και μέσα από πιο συλλογικές προσεγγίσεις. Η συλλογική επιχειρηματικότητα, όπως αναδείχθηκε τα τελευταία δέκα χρόνια στην Ελλάδα από τις κοινωνικές επιχειρήσεις και τα συνεργατικά εγχειρήματα, δείχνει τον τρόπο που η εργασιακή ένταξη υποστηρίζει την ίση συμμετοχή στα συστήματα λήψης αποφάσεων, προωθεί την κοινωνικοποίηση και εν τέλει συμβάλλει στην ενδυνάμωση επισφαλών πληθυσμών. Ο τρόπος που μπορεί να επιτευχθεί αυτό σε σχέση με τις μετανάστριες παραμένει ένα ερώτημα προς διερεύνηση.