Κόλαση είναι η αλήθεια

^«Ακόμα κι αν η κλιματική αλλαγή δεν υφίστατο θα ήταν καλό να την εφεύρουμε», έγραφα τρεις δεκαετίες πριν στη «Νέα Οικολογία». Τι εννοούσα; Αυτό που αρχίζουμε να κατανοούμε στις μέρες μας: την ανάγκη πρασινίσματος της οικονομίας. Ακόμη ότι οι πολιτικές αναχαίτισης των  ραγδαίων αλλαγών που  αποφέρει η διαταραχή των κλιματικών ισορροπιών, έχουν και μια σειρά άλλων  ευμενών αποτελεσμάτων, οικολογικής ή οικονομικής τάξεως: μείωση της  ατμοσφαιρικής ρύπανσης (μέσω π.χ. του περιορισμού της αυτοκίνησης αλλά και των ρυπογόνων μονάδων ηλεκτροπαραγωγής), περιορισμό της οξίνισης  νερών και  εδάφους, επιβίωση δασών και συναφών οικοσυστημάτων, καταπολέμηση της ερημοποίησης ποικίλων ζωνών (περιλαμβανομένου μεγάλου μέρους του ελληνικού εδάφους), ακόμη και πιο σοφιστικέ ζητήματα όπως η προστασία της βιοποικιλότητας, των κοραλλιογενών υφάλων, των αλιευτικών αποθεμάτων και των υγροτοπικών εκτάσεων.

Προστασία του κλίματος σημαίνει επίσης ριζική αλλαγή σε τομείς που υπερβαίνουν το περιβάλλον καθεαυτό. Ενα μείζον θέμα λόγου χάριν είναι η μείωση της εξάρτησης από την εισαγωγή ορυκτών καυσίμων, ή αλλιώς η ενεργειακή αυτονομία. Ενα άλλο η μείωση των ενόπλων συρράξεων για τον έλεγχό τους – ας μην ξεχνάμε ότι οι δυο πόλεμοι του Κόλπου είχαν κι αυτό το στοιχείο στο υπόβαθρό τους, όπως και ποικίλες ένοπλες συγκρούσεις στην Αφρική. Αλλά το κύριο και πιο δημιουργικό είναι το περίφημο πρασίνισμα της οικονομίας. Σε αυτό ειδικά το πεδίο οι δυνατότητες είναι αχανείς, ορισμένες μάλιστα υλοποιούνται ήδη με ρυθμούς θεαματικούς. Ακόμη και η μονίμως βραδυπορούσα Ελλάδα έχει προ πολλού – και παρά τις ποικίλες αντιστάσεις – αφήσει πίσω της τα μονοψήφια ποσοστά συμμετοχής των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στο συνολικό ισοζύγιο ενώ ποικίλες χώρες οδηγούν τον χορό στις ανεμογεννήτριες ή τα φωτοβολταϊκά, σε ολοένα βελτιούμενες ως προς τις επιδόσεις τους οικιακές συσκευές – από τους λαμπτήρες ως τα κλιματιστικά – και κυρίως στη βελτίωση της απόδοσης των αυτοκινήτων μέσω νέων υλικών, υβριδικών μοντέλων και βελτίωσης του καυσίμου.

Αυτές οι αλλαγές αποκτούν μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν προσεγγίσει κανείς τη συνολική έννοια της διαχείρισης της ζήτησης. Οι καταναλωτές μεταβάλλονται, τουλάχιστον στις προηγμένες χώρες της Δύσης, σε συνειδητοποιημένους πολίτες που δεν χρησιμοποιούν για ψύλλου πήδημα το Ι.Χ. τους, ανακυκλώνουν και επαναχρησιμοποιούν, υιοθετούν μονωτικά υλικά στις κατασκευές, ωθούν την τοπική αυτοδιοίκηση προς μια περιβαλλοντικά φιλική πολεοδόμηση και ποικίλες διευθετήσεις του αστικού χώρου. Στις όποιες κατακτήσεις των τελευταίων δεκαετιών θα πρέπει να προσθέσουμε τον ίδιο τον βιομηχανικό τομέα, που οι άλλοτε καπνίζουσες καμινάδες του έγιναν το σύμβολο των πρώιμων οικολογικών κινητοποιήσεων. Από τότε  ένα κράμα επιστημονικής γνώσης, ιδεολογίας, κοινωνικών αγώνων,  εθνικών ή υπερεθνικών ρυθμίσεων αλλά και συνειδητοποίησης των οικονομικών πλεονεκτημάτων από τις τεχνολογικές βελτιώσεις, έχουν επιφέρει τεράστια ενεργειακή εξοικονόμηση, ποικίλες συνέργειες και βελτίωση της αποδοτικότητας σε μεγάλο μέρος του βιομηχανικού τομέα.

Η ΠΡΑΣΙΝΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ. Μια πράσινη κουλτούρα αναδύθηκε στη Δύση τα τελευταία χρόνια και απεικονίσθηκε με τον καλύτερο τρόπο ήδη στα τέλη της προηγούμενης χιλιετίας στα εκλογικά ποσοστά των Γερμανών Πρασίνων και τη συγκυβέρνηση που άσκησαν με τους σοσιαλδημοκράτες. Υλοποιήθηκε σε ένα βαθμό στην καθημερινότητα, στον τρόπο ζωής, στην εικόνα των ευρωπαϊκών πόλεων συνολικά. Είναι αρκετό; Οχι απλώς δεν είναι αλλά, από ό,τι μας θύμισε η πύκνωση των ακραίων καιρικών φαινομένων αυτό το καλοκαίρι (ακόμη κι αν κάποια είναι συγκυριακά),  δεν είναι παρά απλός ουραγός στο βαρύ άρμα της παγκόσμιας ανάπτυξης. Ακόμα και εν μέσω κορωνοϊού, το παγκόσμιο Ακαθάριστο Προϊόν συνέχισε να ανεβαίνει – κι ας κάμφθηκε πρόσκαιρα στις δυτικές χώρες. Οι νέοι οικονομικοί κολοσσοί με μπροστάρη την Κίνα και πολύ κοντά της την Ινδία, τη Μαλαισία, την Ινδονησία, τη Βραζιλία κ.ά. εισβάλλουν στο σκηνικό με επενδύσεις, κατανάλωση

και… δυσβάστακτες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Δισεκατομμύρια καταναλωτές γαλουχημένοι από δεκαετίες εξαγωγής του δυτικού λάιφσταιλ μπαίνουν στην αγορά με τη δίψα νομάδων της ερήμου. Οι πρώην κομμουνιστικές κοινωνίες υιοθέτησαν προ πολλού το κράμα αυταρχικής διακυβέρνησης και ανεξέλεγκτης επιχειρηματικότητας που παρόξυνε και νομιμοποίησε το ΚΚ Κίνας διαψεύδοντας οριστικά το δόγμα που μας γαλούχησε – ότι η Δημοκρατία και μόνο αυτή προάγει την επιχειρηματικότητα, την καινοτομία, τη συσσώρευση.

Γίναμε πάρα πολλοί και γίναμε χονδροειδώς βουλιμικοί. Επί δεκαετίες ο τότε Τρίτος Κόσμος ευνοείτο με απαλλαγές, εξαιρέσεις, και ενισχυόταν με ποικίλους τρόπους προκειμένου η Δύση να ξεπλύνει τις ενοχές της. Τώρα απλά αναπτύσσεται, πλήρως καταρτισμένος ως προς τα μυστικά της κατάκτησης των αγορών. Και στην πίσω αυλή του σπιτιού ήδη παίζουν οι νέες γενιές που σύντομα θα προστεθούν στα οκτώ σχεδόν δισεκατομμύρια του πλανήτη. Ηταν, σημειωτέον,  για δεκαετίες πολιτικά απρεπές να θίγεις ζητήματα πληθυσμιακής αύξησης. Ενας κυρίαρχος δικαιωματισμός ή τριτοκοσμικός αριστερισμός  κραύγαζε ότι το μαλθουσιανό ζήτημα ήταν πονηρός δάκτυλος του καπιταλισμού κι ότι ο πλανήτης έχει αρκετούς πόρους για πολλά ακόμη δισεκατομμύρια, αρκεί να γίνει η επανάσταση ή έστω η αναδιανομή. Αυτό δεν συνέβη τελικά ανάμεσα σε ρώσους και σαουδάραβες ολιγάρχες, συνέβη μόνο στη σοσιαλδημοκρατική Δύση. Και το φάντασμα του Μάλθους είναι παρόν.

Πού βρισκόμαστε σήμερα; Δύσκολο να πει κανείς, τόσο  όσο τρεις δεκαετίες πριν όταν διατύπωνα τη φράση «ακόμα κι αν δεν υφίστατο…».*  Πράγματι δεν ξέρουμε πολύ περισσότερα, πέραν του χαοτικού χαρακτήρα των κλιματικών επιπτώσεων και της πιθανότητας οι αλυσιδωτές αλλαγές να συμβούν αιφνίδια, με τρόπο μη αντιστρεπτό. Οι κοινωνίες μας βραδυπόρησαν, τα αναπτυξιακά κελεύσματα θριάμβευσαν και στις άπειρες διεθνείς συμβάσεις επικράτησε η λογική του «ας δράσουμε μαζί, ξεκίνα εσύ». Το ότι η δική μας καταναλωτική επιλογή μπορεί να επηρεάζει το λιώσιμο των πάγων στους Πόλους ή την ερημοποίηση στην Αφρική είναι δυσνόητο και εξωτικό. Επί δεκαετίες το περιβάλλον είχε εξαφανισθεί από την πολιτική ατζέντα. Κάποια υστερόβουλα κινηματικά απολειφάδια εφευρίσκονταν πού και πού από πονηρά κόμματα εξουσίας. Γι’ αυτό κι εγώ έστρεψα την πλάτη στις επί δεκαετίες προσπάθειές μου και αφιερώθηκα στη λογοτεχνία. Ομως οι  δυνάμεις της αγοράς, συν οι άφθονοι θεσμοί, συν τα χρηματοδοτικά εργαλεία που σχηματοποιήθηκαν μεταξύ άλλων στις διεθνείς διασκέψεις του Ρίο (1992) και του Γιοχάνεσμπουργκ (2002) δούλευαν σε ένα βαθμό. Οι οικολογικές επιταγές αποκρυσταλλώνονταν θεσμικά.

Το ζήτημα είναι οι αντίρροπες τάσεις και οι ακόρεστες διογκούμενες μάζες. Επίσης το ραχάτι και η βολή. Εντέλει η πολιτική πονηρία  που βαφτίζει πράσινο το καθετί. Σας παρακαλώ ω! δεκάδες διαρκώς ανακυκλούμενοι υφυπουργοί (ενεργοί, σκιώδεις ή αντιπολιτευόμενοι) μην πρασινίζετε λεκτικά την κάθε κλασική επένδυση – αυτοκινητοδρόμους, αεροδρόμια, εκτροπές ποταμών. Εσείς ω! ευρωπαίοι εταίροι μην κάνετε τα στραβά μάτια ίσα ίσα για να απορροφηθούν οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης. Κι εσείς ω!  αριστεροί κ.ά. πρώην συνομιλητές μην είστε αίφνης τόσο πρόθυμοι να ορκισθείτε στην κυκλική οικονομία, το πρασίνισμα της παραγωγής και την ψηφιακή ανασυγκρότηση. Γιατί οι επιλογές έχουν κόστος και καλό είναι να συνεννοούμαστε πριν ανάψουμε στο φουλ το κλιματιστικό μας ή κλείσουμε άρον άρον πτήση για τη Σαντορίνη. Οπως έλεγε ο φιλόσοφος Τόμας Χομπς, «Κόλαση είναι η αλήθεια που συνειδητοποιήσαμε πολύ αργά».

*Αναλύθηκε περαιτέρω στο βιβλίο μου H Αρχαιολογία της Ανάπτυξης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 1996

Ο Μιχάλης Μοδινός είναι συγγραφέας