Το μέλλον της εργασίας

Η αναγγελία ενός μέλλοντος όπου η ανθρώπινη εργασία δεν θα είναι πια αναγκαία ή τουλάχιστον όχι στην ίδια κλίμακα, επειδή θα έχει προχωρήσει σε πολύ μεγάλο βαθμό η αυτοματοποίηση των παραγωγικών διαδικασιών, έχει αποτελέσει τις τελευταίες δεκαετίες την αφετηρία είτε για δυστοπικές προβλέψεις για ένα μέλλον όπου μεγάλα τμήματα του παγκόσμιου πληθυσμού θα έχουν καταστεί απλώς πλεονάζοντα είτε για τεχνο-ουτοπίες ενός μέλλοντος όπου η ανθρωπότητα δεν έχει ανάγκη να εργάζεται και θα μπορεί να απολαμβάνει απλώς τα επιτεύγματα της τεχνολογίας.

Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι αρκετά πιο σύνθετη. Ούτε η προσδοκία ενός «τέλους της εργασίας» έχει γενικά δικαιωθεί, αντίθετα η μισθωτή απασχόληση σε διάφορες παραλλαγές παγκοσμίως έχει αυξηθεί, παρότι μεγάλο μέρος της παραμένει κακοπληρωμένο και επισφαλές. Ούτε, όμως, και φαίνεται στον ορίζοντα κάποιου είδους ουτοπία κοινωνικής αρμονίας και ισότιμα μοιρασμένης ευημερίας. Αντιθέτως, οι κοινωνίες μας γίνονται ολοένα και πιο άνισες και ενίοτε τεχνολογικά επιτεύγματα σπαταλιούνται σε πρακτικές ανύπαρκτης κοινωνικής χρησιμότητας, όπως τα διαστημικά ταξίδια για εκατομμυριούχους.

Αυτή η διαπίστωση κάνει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες παρεμβάσεις που δεν ακολουθούν σχηματικές προσεγγίσεις αλλά πραγματικές δυναμικές. Μια από αυτές είναι το πρόσφατο βιβλίο του Aaron Benanav «Automation and the future of work» («Η αυτοματοποίηση και το μέλλον της εργασίας») που κυκλοφόρησε το 2020 από τις εκδόσεις Verso. Ο Benanav ξεκινά από τη διαπίστωση ότι η επιστροφή του λόγου περί αυτοματοποίησης παραπέμπει σε μια πραγματική τάση στον σύγχρονο κόσμο: το γεγονός ότι υπάρχουν πολύ λίγες θέσεις εργασίας για έναν διευρυνόμενο πληθυσμό εργαζομένων.

ΣΤΑΣΙΜΟΤΗΤΑ. Ωστόσο, θεωρεί ότι η αιτία του φαινομένου είναι η αντίθετη από αυτή που προβάλλουν οι θεωρητικοί της αυτοματοποίησης, ότι δηλαδή η τεχνολογική εξέλιξη καταστρέφει θέσεις εργασίας. Αντίθετα, τα στοιχεία παραπέμπουν, παρά τις μεγάλες τεχνολογικές αλλαγές, σε μια υποχώρηση των ρυθμών αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας. Η τάση αυτή, από μόνη της, θα μπορούσε να οδηγήσει και σε αυξημένη ζήτηση εργασίας, όμως έρχεται να συνδυαστεί με μια ιστορική τάση στασιμότητας και περιορισμένων ρυθμών ανάπτυξης τις τελευταίες δεκαετίες, ένδειξη μιας παγκόσμιας οικονομίας με πλεονάζον παραγωγικό δυναμικό που δεν αξιοποιείται σε επαρκή βαθμό. Οι δύο βασικές απαντήσεις που δόθηκαν τις προηγούμενες δεκαετίες σε σχέση με τη στασιμότητα αυτή, δηλαδή οι πολιτικές λιτότητας και υπονόμευσης των δημόσιων υποδομών και οι πολιτικές υπερδιόγκωσης του χρέους, ιδιωτικού και δημόσιου, δεν αποτέλεσαν επένδυση στο «ψηφιακό μέλλον», αλλά πολύ περισσότερο μηχανισμό για την παραγωγή «φουσκών».

Ως αποτέλεσμα, αντί για το άνοιγμα ενός μέλλοντος όπου η τεχνολογική καινοτομία περιορίζει την ανάγκη για εργασία, όπως υποστηρίζουν οι διάφορες παραλλαγές τεχνο-ουτοπιών, έχουμε μια πραγματικότητα όπου οι τεχνικές αλλαγές, σε συνδυασμό με την απουσία μεγάλων αυξήσεων στην παραγωγικότητα, στη μεταποίηση και στις γεωγραφικές ανακατατάξεις στην παραγωγή (όπως η αποβιομηχάνιση στις καπιταλιστικές μητροπόλεις), οδηγούν σε μια μειωμένη ζήτηση για εργασία, ακριβώς επειδή η μεταποίηση παύει να αποτελεί την «ατμομηχανή της ανάπτυξης». Επομένως, η τεχνολογική εξέλιξη δεν οδηγεί στην καταστροφή θέσεων εργασίας επειδή αυτή ήταν ούτως ή άλλως η δυναμική της, αλλά επειδή λαμβάνει χώρα εντός μιας συγκεκριμένης συγκυρίας και εντός κοινωνικών σχέσεων που προκρίνουν τις τεχνολογίες περιορισμού του κόστους εργασίας ή αύξησης του βαθμού ελέγχου της εργασιακής διαδικασίας και όχι την ενίσχυση της θέσης και της πρωτοβουλίας των εργαζομένων. Το αποτέλεσμα είναι, κατά τον Benanav, ένας αυξανόμενος πληθυσμός εργαζομένων να πρέπει να αναμετρηθεί με μειωμένη ζήτηση για εργασία, κάτι που αποτυπώνεται στη μεγάλη αύξηση παγκοσμίως των ελαστικών, επισφαλών και άτυπων εργασιακών σχέσεων, με τα στοιχεία του 2015 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας να αναφέρουν ότι μόνο το 26% της παγκόσμιας εργατικής δύναμης εργάζεται με όρους μόνιμης απασχόλησης, με την όποια αύξηση της απασχόλησης στις υπηρεσίες να φαντάζει πολύ περισσότερο ως μια συνθήκη όπου άνθρωποι αναγκάζονται να κάνουν όποια εργασία είναι διαθέσιμη (και να εγκλωβιστούν σε αυτή).

Ο Benanav υποστηρίζει ότι η απάντηση σε αυτά τα προβλήματα δεν μπορεί να έλθει απλώς από την καθιέρωση ενός «ελάχιστου βασικού εισοδήματος», που από μόνο του μπορεί να διατηρήσει τον εγκλωβισμό σε κακές συνθήκες εργασίας. Το πεδίο της μάχης αφορά την παραγωγή. Χωρίς έναν συνολικό αναπροσανατολισμό της επένδυσης, κάτι που συνεπάγεται αυξημένο κοινωνικό έλεγχο του πώς αυτή κατευθύνεται, δεν μπορεί να υπάρξει έξοδος από τα σημερινά αδιέξοδα. Ομως, αυτό δεν συνεπάγεται μια τεχνολογική ουτοπία, αλλά πολύ περισσότερο μια κοινωνική, δηλαδή την εκ νέου εμπιστοσύνη στη δυνατότητα των κοινωνιών να οργανώσουν το πώς ζουν και το πώς παράγουν με όρους μετάβασης από το «βασίλειο της αναγκαιότητας» στο «βασίλειο της ελευθερίας».

Η δύναμη
της αλλαγής

Πολλές από τις αλλαγές που συζητούμε οφείλονται και στην αποσυσπείρωση και ήττα του βασικού κινήματος που μπόρεσε στον 20ό αιώνα να επιβάλει σημαντικές αναπροσαρμογές στην παραγωγική διαδικασία σε σύγκρουση με τη λογική της αγοράς: του ιστορικού εργατικού κινήματος και της ειδικής γείωσής του στην καρδιά της μεταποίησης. Επομένως, η πρόκληση είναι το εάν θα μπορέσουν τα σημερινά κινήματα και αντιστάσεις να συναρθρωθούν σε μια ανάλογης κλίμακας ιστορική δύναμη αλλαγής.