Ο χρονικογράφος των μύθων και της βίας

«Αντικομφορμιστική» ήταν η συχνότερη περιγραφή για την ανάγνωση του Ρομπέρτο Καλάσο, που πέθανε στις 28 Ιουλίου, όσον αφορά τους ιδρυτικούς μύθους του δυτικού πολιτισμού, αλλά και της Ανατολής. Ενός πολιτισμού στις ρίζες του οποίου εντόπιζε τη βία και το αίμα.

Στους «Γάμους του Κάδμου και της αρμονίας» (Γνώση, 1994, Καστανιώτης 2005, αμφότερα σε μτφ. Γιώργου Κασαπίδη) ξεκινάει με τους μύθους των ολύμπιων θεών και των ηρώων. Στο «Η λογοτεχνία και οι θεοί» (Καστανιώτης, 2004, μτφ. Μαρία Κασωτάκη) εντοπίζει τις μεταμορφώσεις των θεϊκών μορφών – αρχαιότητας και ανατολικών παραδόσεων – στις μεγάλες λογοτεχνικές αφηγήσεις. Στο «Κα» (Καστανιώτης, μτφ. Μαρία Κασωτάκη, 2001) διασχίζει τον αφηγηματικό ωκεανό των Βραχμάνων, των Ουπανισάδ, του Μαχαμπάρατα και των Πουράνα φτάνοντας ως τις ιστορίες του Βούδα…

Σε όλο το έργο του είναι εμφανής η φιλοδοξία να γράψει το μεγάλο βιβλίο που εμπεριέχει την ερμηνεία για τη βία στον κόσμο, κάτι που γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στο magnum opus του, «Η καταστροφή του Κας» (εκδ. Καστανιώτη, 1999, μτφ. Μαρία Κασωτάκη): «Δεν υπάρχει κοινωνία που δεν ξεκινάει με το ζήτημα της βίας» επισήμανε εκεί, όπως θυμίζει ο Στιούαρτ Τζέφρις στον «Γκάρντιαν». Οπως ανέφερε σε σχετική συνέντευξή του:

«Αυτό αφορά ένα από τα ζητήματα για τα οποία έγραφα ήδη από την αρχή, δηλαδή τη θυσία. Εάν κοιτάξει κανείς πώς ξεκίνησαν όλα θα δει ότι συνδέονται με το κυνήγι, που αποτελεί σημαντικό κομμάτι της ανθρώπινης ιστορίας. Το κυνήγι αρχίζει όταν οι άνθρωποι, που υπήρξαν λεία των αρπακτικών για μερικά εκατομμύρια χρόνια, έγιναν οι ίδιοι κυνηγοί».

Η φιλοδοξία αυτή, βέβαια, προκάλεσε αρκετούς κριτικούς, οι οποίοι έβλεπαν με καχυποψία τη μαζική απεύθυνση των «θεωριών» του. Ακόμη και ο μεταφραστής του ιταλού συγγραφέα (ο Καλάσο γεννήθηκε στη Φλωρεντία το 1941) θα αναγνωρίσει εκεί «μια μανία, ακρίβεια και ματαιοδοξία» (London Review of Books).

ΚΑΙ ΕΚΔΟΤΗΣ. Εκτός από το συγγραφικό του έργο διακρίθηκε και ως εκδότης: το 1962 έπιασε δουλειά στον εκδοτικό οίκο Adelphi (τη χρονιά, δηλαδή, που επρόκειτο να κυκλοφορήσει η ιταλική έκδοση του έργου του Νίτσε) και το 1968 έγινε διευθυντής εκδόσεων. Εκτοτε το όνομά του συνδέθηκε με τους εκλεκτικούς τίτλους και τον μοντερνισμό, καθώς από το Adelphi Edizioni κυκλοφόρησαν έργα των Ζορζ Σιμενόν, Μπόρχες, Μπρους Τσάτουιν, Μίλαν Κούντερα, Τόμας Μπέρνχαρντ, Αρθουρ Σνίτσλερ, Γιόζεφ Ροτ κ.ά.  Το 2015 αγόρασε τον οίκο για να μην πέσει στα χέρια του μεγάλου εκδοτικού ομίλου Mondadori.