Ευριπίδου, «Ελένη»

Αν δε λάβει κανείς υπόψη του πως ο Ευριπίδης, όπως επανειλημμένα έγραψα, είναι, όχι απλώς σύγχρονος, αλλά συνομιλητής των Σοφιστών, αλλά και μέσω των Σοφιστών με την προσωκρατική φιλοσοφία και του Ηράκλειτου στην Ανατολή και του Παρμενίδη στην Κάτω Ιταλία, δύο τελείως αντιθέτων προσεγγίσεων του είναι και του φαίνεσθαι, του ρεαλιστικού και του μεταφυσικού. Ο Ευριπίδης, γράφοντας την «Ελένη», διαλέγεται με τις ζυμώσεις της εποχής του. Σημειώνω πως η Ελένη είναι μοιραία γυναίκα στον Ομηρο και ο Αισχύλος, παρετυμολογώντας το όνομά της (το «Ελένη» έχει μικρασιατική προέλευση) από το «ελείν», απαρέμφατο αορίστου του ρήματος «αιρέω – αιρώ», που σημαίνει «καταστρέφω» (!), άφησαν μια μυθολογική θεματική που ο Ευριπίδης και στον «Ορέστη» την ανέτρεψε (η Ελένη αναλαμβάνεται στους ουρανούς) και στο έργο του «Ελένη» εισάγει το θέμα πως η Ελένη ποτέ δεν πήγε στην Τροία (θέμα που έδωσε έξοχους στίχους στον Σεφέρη, «για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη»). Ο Αισχύλος, μάλιστα, εκκινώντας από την ετυμολογία του «ελείν», τη χαρακτηρίζει «ελένας, έλανδρος, ελέπτολις», καταστροφέα «πλοίων, ανδρών και πόλεων».

Πολιτικό θέατρο. Παραπέμπω στη συνέχεια στην κριτική μου στις 3 Αυγούστου 1977, πριν από 44 χρόνια, στην οποία θεωρητικά δεν έχω να προσθέσω ούτε μια φράση. Τίτλος: «Αλις (πληθώρα) μύθων ή περί των ονομάτων»: «Δεν είναι καινούργια η μέθοδος, όμως τώρα τελευταία τείνει να γίνει αποκλειστική στην ερμηνεία του αρχαίου θεάτρου: αναφέρομαι στην προσπάθεια να αποδειχθεί πως όλη η πορεία της τραγικής φόρμας είναι μια αναγωγή στα σύγχρονά της ιστορικά συμβάντα. Αυτή η σύγχυση γύρω από την έννοια του πολιτικού περιεχομένου του αρχαίου θεάτρου οδηγεί σε μια ταπείνωση του είδους, σε ένα περιορισμό του βεληνεκούς της μέσα στο μίζερο πεδίο του συγκεκριμένου και του επικαιρικού. Το αρχαίο θέατρο είναι, βέβαια, πολιτικό θέατρο με την έννοια πως θέτει και συζητεί προβλήματα του ανθρώπου εν πόλει, τις μεγάλες δηλαδή αντιφάσεις του κοινωνικού φαίνεσθαι και δεν είναι μικρόχαρη αναφορά στα συγκεκριμένα πολιτικά γεγονότα του τόπου, όπου παριστάνεται. Κι όταν ακόμα ξεκινάει από αυτά και ερεθίζεται, όπως στους «Πέρσες» του Αισχύλου, τα εντάσσει μέσα σε μια θέα του όλου, τα χρησιμοποιεί ως συγκεκριμένες τιμές μιας ιδεολογικής ταυτότητας που ισχύει για πάσα τιμή.

Η προσπάθεια που γίνεται να δοθεί η «Ελένη» του Ευριπίδη σα μια αναφορά στα γεγονότα γύρω από τον Αλκιβιάδη και την ταύτιση του τελευταίου με την Ελένη του μύθου με τη μορφή μιας παρωδίας ή μιας πολιτικής αλληγορίας, μου φαίνεται ευκολία μηχανιστικής ερμηνείας του θεατρικού φαινομένου. Η αυθεντικότερη ερμηνεία μιας τραγωδίας γίνεται με τα ίδια της τα στοιχεία, με τις πληροφορίες που το σωζόμενο σώμα της παρέχει. Κάθε κλειδί που βρίσκεται έξω από το κείμενο, όταν δεν είναι αυθαίρετο, είναι επικίνδυνα μονομερές.

Φιλοσοφία Σοφιστών. Τι είναι, όμως, εκείνο που ωθεί τον Ευριπίδη να χρησιμοποιήσει μια νέα εκδοχή για τον Μύθο της Ελένης; Τι τον υποχρεώνει να χρησιμοποιήσει την υπαρκτή, στον καιρό του, αλλά απωθημένη παραλλαγή πως η Ελένη ποτέ δεν πήγε στην Τροία, αλλά με τη συμβολή της Ηρας έμεινε στην Αίγυπτο, στη φύλαξη του Πρωτέα και στο Ιλιον πήγε το είδωλό της; Νομίζω πως η απάντηση βρίσκεται μέσα στο κείμενο που το θεωρώ το φιλοσοφικότερο του Ευριπίδη. Σε κανένα άλλο κείμενο η εριστική φιλοσοφία των Σοφιστών δεν έθεσε με τόση σαφήνεια την αμφισβήτησή της. Πουθενά αλλού η ζηνώνεια διαλεκτική δεν χρησιμοποιήθηκε ως μοχλός ανατροπής της σταθερής τάξης των πραγμάτων. Η «Ελένη» θέτει το πρόβλημα της αυθεντικής ερμηνείας του μύθου και της σχέσης ανάμεσα στην ουσία και στα φαινόμενα. Η ύπαρξη ακριβώς δύο εκδοχών για την Ελένη οδηγεί τον Ευριπίδη στην καρδιά του προβλήματος για την αλήθεια. Η συγχρονική εξέταση του ίδιου μύθου αποκαλύπτει την αντινομία του και νομιμοποιεί την αμφισβήτηση του κύρους του. Στο τέλος, όμως, εκείνο που αμφισβητείται δεν είναι ο μύθος, αλλά το κύρος της ανθρώπινης λογικής ως οργάνου ερμηνείας.

Το πρόβλημα εισάγεται με τον Τεύκρο, ο οποίος ταυτίζει το οράν με το νοείν και αναδιπλώνεται στον διάλογο Μενέλαου – Ελένης, όταν ο Μενέλαος ανακαλύπτει ότι «νοσεί στα όμματα» και η Ελένη διακρίνει τη διάσταση ανάμεσα στο όνομα και στο φέρον το όνομα σώμα. Σε καμιά άλλη τραγωδία δεν επανέρχεται τόσες φορές η λέξη ΟΝΟΜΑ και τα παράγωγά της. Είναι τέτοια η συχνότητα, ώστε καταντάει σκάνδαλο να μην οδηγούνται τουλάχιστον σε μιαν υποψία οι ερμηνευτές. Και εδώ βρίσκεται το κλειδί της τραγωδίας, άρα και της ερμηνείας της σκηνικής και του ύφους, όποιας παράστασης. Δεν έχω πρόχειρο κανένα τεκμήριο, αλλά θα μου φαινόταν παράξενο να μην ήταν η «Ελένη» η αγαπημένη τραγωδία του Πιραντέλλο. Εχεις την εντύπωση πως όλη η προβληματική του Ιταλού συγγραφέα ξεπηδάει από κάθε στίχο της «Ελένης».

Αμφισβήτηση. Σε μιαν εποχή που ο πολιτισμός αμφισβητεί τις αξίες του, ο Ευριπίδης αμφισβητεί το κύρος της γνώσης, διαπιστώνοντας το αδιέξοδο στη σχετικότητα των φαινομένων. Η ενότητα του μύθου διασπάται και ο κερματισμός του οδηγεί στη σύγχυση. Αιτία της σύγχυσης, το πολυώνυμο των πραγμάτων. Η μία Σαλαμίνα αναδιπλώνεται με την ίδρυση μιας δεύτερης, από τον Τεύκρο στην Κύπρο. Η θέσπιση του αυτού ονόματος για τη σήμανση ενός άλλου τόπου ή ταυτόχρονη παρουσία ενός ονόματος σε δύο διαφορετικούς τόπους οδηγεί στη σχιζοφρένεια, έτσι ώστε τραγωδία είναι η έλλειψη ενός σταθερού σημείου αναφοράς και η αδιέξοδη περιπλάνηση του ανθρώπου στον κόσμο των ονομάτων. Ο Ευριπίδης πουθενά δεν αρνείται, στο έργο του, την αδιαίρετη αλήθεια, το ΕΝ της αναφοράς. Αρνείται την ικανότητα του ανθρώπου να το συλλάβει με τη λογική του, γι΄αυτό στην «Ελένη» αμφισβητεί τη διαμεσολάβηση των μάντεων, αλλά δεν αμφισβητεί την ύπαρξη του θείου. Το δαιμόνιον, για να θυμηθούμε τον Ηράκλειτο, ούτε λέγει, ούτε κρύπτει, αλλά σημαίνει. «Πολλαί μορφαί των δαιμονίων», λέγει ο Ευριπίδης. «Τα λογικώς αναμενόμενα δε φτάσαν στο σκοπό τους, τα απρόσμενα βρήκε τρόπο ο θεός να τα κάνει υπαρκτά».

Το τραγικό στον Ευριπίδη βρίσκεται ακριβώς εδώ: η επικοινωνία ανάμεσα στο θείο, στο πεδίο αναφοράς, και στο ανθρώπινο, στο πεδίο των τιμών, έχει διακοπεί. Το θείο επεμβαίνει στο ανθρώπινο πεδίο και το καθορίζει, όμως ο Κώδικας ερμηνείας των ανθρώπων, ανίκανος να αποκρυπτογραφήσει το θείο σχέδιο, παρα – ανα – γιγνώσκει την ποικιλία των μορφών και πελαγώνει τις αμφισημίες. Ετσι, ο περίφημος στίχος του Χορού «τι’ ναι θεός, τι μη θεός και τι τ΄ ανάμεσό τους» (όπως μεταφράζει ο Σεφέρης) γίνεται το μοναδικό κλειδί για την ερμηνεία της τραγωδίας αυτής. Στο πεδίο των βροτών διαπιστώνει ασάφεια και στο πεδίο των θεών αλήθεια. Τι μπορεί να υπάρχει μεταξύ ασαφούς και αληθούς; Η Ελένη, παιδί του Δία και της Λήδας, μετέχει και στα δύο πεδία και στο ένα γίνεται πρόξενος καταστροφής, ενώ στο άλλο εκλεκτό σκεύος, αφού, όπως προφητεύουν οι Διόσκουροι, θα γίνει θεά. Κάποτε αυτό το μέσον ήταν ο ενιαίος μύθος που έσωζε τα φαινόμενα. Τώρα η πολυσημία, η πληθώρα των ονομάτων διέκοψε την επικοινωνία των δύο πεδίων και έτσι ο άνθρωπος μεταξύ υπέρλογου και άλογου έγινε τραγικότατος, δηλαδή αδιέξοδος».

Ο Αλέξης Σολομός ανέβασε το 1977 το έργο ως μπουλβάρ, ο καλλιτέχνης που μας είχε χαρίσει αριστουργηματικές παραστάσεις του ομολόγου του Ευριπίδη Λουίτζι Πιραντέλλο!