Ποπ αρτ και με {LF}τη βούλα

Ηταν το 1968 όταν μια μικροκαμωμένη γυναίκα διάβαζε δυνατά στο στούντιό της, στη Νέα Υόρκη, μπροστά σε μια ομάδα γυμνών ανθρώπων, την επιστολή της προς τον πρόεδρο Ρίτσαρντ Νίξον, μέσω της οποίας του ζητούσε να θέσει τέλος στον πόλεμο στο Βιετνάμ προσφέροντάς του μάλιστα αντάλλαγμα: να ζωγραφίσει με βούλες το «σκληρό ανδρικό κορμί του». Η Ιστορία έδειξε πως η πρόταση της 39χρονης τότε Γιαγιόι Κουσάμα δεν βρήκε καμία ανταπόκριση, όπως δεν είχε τύχει αναγνώρισης και το εικαστικό της έργο. Μισό αιώνα και πλέον μετά – 53 χρόνια για την ακρίβεια – τα δεδομένα έχουν αλλάξει. Οταν τον περασμένο Απρίλιο η 91χρονη πλέον Γιαγιόι – έγκλειστη λόγω της πανδημίας στην ψυχιατρική κλινική όπου ζει από επιλογή της, χωρίς πρόσβαση στο ατελιέ της και με την εταιρεία της που πιστοποιεί τη γνησιότητα των έργων της κλειστή – αποφάσισε να στείλει ένα μήνυμα-ποίημα «σε όλον τον κόσμο», μέσω του οποίου ζητούσε από την ανθρωπότητα να πολεμήσει και «διέταζε» τον κορωνοϊό να εξαφανιστεί από προσώπου γης, η επιθυμία της εν μέρει έγινε πραγματικότητα. Ο κορωνοϊός δεν εξαφανίστηκε, αλλά το μήνυμά της έφτασε στα πέρατα του κόσμου χάρη στη δημοτικότητά της και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Τι άλλαξε μέσα σε αυτές τις δεκαετίες και η κοπέλα με τα έντονα ψυχικά τραύματα από την κακοποιητική συμπεριφορά της οικογένειας, που έκανε απόπειρα αυτοκτονίας όταν εκπρόσωπος μιας μεγάλης γκαλερί της Νέας Υόρκης το 1960 ακύρωσε την επίσκεψή του στο εργαστήριό της, έχει αναδειχθεί σε μια από τις πλέον δημοφιλείς, επιδραστικότερες και ακριβοπληρωμένες καλλιτέχνιδες, τα έργα της οποίας τα μουσεία διαγκωνίζονται να τα αποκτήσουν, καθώς γνωρίζουν ότι θα τους εξασφαλίσουν ουρές επισκεπτών;

Πρώτα από όλα προσφέρει ό,τι αναζητεί ένα μουσείο μέσα σε ένα καλειδοσκοπικό κυβικό γλυπτό: τέχνη, μια ξεχωριστή εμπειρία για το κοινό, χρήμα και likes στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι επισκέπτες μπορεί να περιμένουν ώρες για να βρεθούν για λιγότερο από ένα λεπτό μόνοι μέσα σε ένα δωμάτιο επενδεδυμένο με καθρέφτες, φώτα, βούλες, κολοκύθες και ίσως παραγεμισμένους πάνινους φαλλούς. Σε αυτά τα δευτερόλεπτα έχουν τις εξής επιλογές: να περιεργαστούν το σύμπαν της Γιαγιόι Κουσάμα ή να βγάλουν μια σέλφι. Περιττό να πούμε τι προτιμά η πλειονότητα.

ΣΤΗΝ ΚΟΡΥΦΗ. Από το 2011 οι μουσειακού επιπέδου εκθέσεις των έργων της γιαπωνέζας εικαστικού έχουν ταξιδέψει σε 34 πόλεις στον κόσμο. Το 2014, η αναδρομική της στην Κεντρική και Νότια Αμερική βρέθηκε στην κορυφή της παγκόσμιας λίστας στην οποία καταγράφεται η προσέλευση κοινού με δύο εκατ. επισκέπτες, ενώ 20.000 θεατές προσέλκυσε μόνο κατά την πρώτη ημέρα ζωνταντής προβολής μέσω Instagram η εγκατάστασή της από το Λος Αντζελες στην αρχή της πανδημίας.

Η τεράστια δημοτικότητα της Γιαγιόι Κουσάμα δεν πηγάζει μόνο από τα σύμπαντα που δημιουργεί με τις αναρίθμητες κουκκίδες και τους καθρέφτες που δίνουν την αίσθηση σε όποιον βρίσκεται ανάμεσά τους πως βιώνει την εμπειρία του απείρου. Είναι ο συναρπαστικός προσωπικός της μύθος που συνδυάζει τη γοητεία της εκκεντρικής γιαγιάς της ποπ αρτ με την ιστορία της στον χώρο της τέχνης που πυροδοτεί την εκρηκτική επιτυχία της στην αγορά της τέχνης. Τα έργα της πωλούνται έναντι επταψήφιων ποσών, ενώ μόνο κατά την τελευταία δεκαετία το κόστος των εγκαταστάσεων και των πινάκων της που έχουν διατεθεί μέσω δημοπρασιών ξεπερνά τα 550 εκατ. δολάρια. Η τιμή ρεκόρ των 7,9 εκατ. δολαρίων για έναν από τους ιστορικούς πίνακές της, τον «Infinity Net» του 1959, την ανέδειξε στην πλέον ακριβοπληρωμένη εν ζωή καλλιτέχνιδα παγκοσμίως, ενώ το συνολικό ακαθάριστο ποσό από την πώληση των έργων της δεκαπλασιάστηκε μέσα σε μια δεκαετία: από 9,3 εκατ. δολάρια το 2009 σε 98 εκατ. δολάρια το 2019. Και να σκεφτεί κανείς ότι το «Infinity Mirror Room» το 1965 πωλούνταν προς 5.000 δολάρια και 2.500 αν αγοραστής ήταν μουσείο, αλλά έμεινε στα αζήτητα. Η Πινακοθήκη του Οντάριο διέθεσε 1,4 εκατ. δολάρια για ένα ανάλογο έργο πρόσφατα, συγκεντρώνοντας το 40% του ποσού μέσω εράνου.

Και όλα αυτά, σε συνδυασμό με ένα καλά οργανωμένο δίκτυο που περιλαμβάνει το νοσοκομείο όπου ζει, το εργαστήριο με τους συνεργάτες της και γκαλερί και το οποίο λειτουργεί ως προστατευτικό περίβλημα, της επιτρέπουν να παράγει νέα έργα, οι περιζήτητες εκθέσεις της να ταξιδεύουν ανά τον κόσμο και μια καλοκουρδισμένη βιομηχανία γύρω από το όνομά της να κόβει χρήμα.

Ο δρόμος για τη νεαρά Γιαγιόι όταν έφτασε στη Νέα Υόρκη το 1958 δεν ήταν στρωμένος με ροδοπέταλα. Πήγαινε πόρτα πόρτα σε γκαλερί και κορνιζάδικα μήπως καταφέρει να πουλήσει κάποια από τις 2.000 υδατογραφίες που είχε φέρει μαζί της από την Ιαπωνία, ενώ άρχισε να μαθαίνει μόνη της να φτιάχνει ελαιογραφίες δημιουργώντας ένα απόλυτα προσωπικό ύφος. Η συνεργασία με μια μεγάλη γκαλερί τής είχε γίνει εμμονή. Η ακύρωση του ραντεβού από την γκαλερί της Μάρθα Τζάκσον το καλοκαίρι του 1960 την «έσπρωξε» να πέσει από το παράθυρο του δευτέρου ορόφου και να χρειαστεί ανάρρωση δύο μηνών. Το γεγονός ότι δύο χρόνια αργότερα περίμενε να της προταθεί μια ατομική έκθεση στην Green Gallery, αλλά τελικά επιλέχθηκε άλλος καλλιτέχνης, την οδήγησε σε μια ακόμη απόπειρα και στην πρώτη συνταγή ηρεμιστικών, που την έβαλαν στον κόσμο των ψευδαισθήσεων – κλειδί για τη μετέπειτα δουλειά της.

Το 1966, σε μια παράλληλη με την Μπιενάλε της Βενετίας έκθεση, η Κουσάμα πωλούσε σφαίρες από καθρέφτη προς δύο δολάρια τη μία υπό την ένδειξη «Ο ναρκισσισμός προς πώληση», δράση που διακόπηκε όχι για την επικριτική της στάση στην καλλιτεχνική εμπορευματοποίηση, αλλά επειδή πωλούσε έργα εκτός των εγκεκριμένων καναλιών της Μπιενάλε. Επιστρέφοντας στη Νέα Υόρκη έβγαζε χρήματα από τις συνεδρίες μεταξύ γυμνών ζευγαριών που ο ένας ζωγράφιζε με βούλες το γυμνό σώμα του άλλου και πλήρωναν με την ώρα, ενώ μέσα στο κλίμα πολιτικής αναταραχής έστηνε δρώμενα σε δημόσιους χώρους με γυμνούς περφόρμερ μέχρι να φτάσει η αστυνομία.

Ηταν 40 ετών το 1969 όταν επέστρεψε στην Ιαπωνία με κλονισμένη υγεία και την τέχνη της να λογοκρίνεται. Το 1977 μετακόμισε στο ψυχιατρικό νοσοκομείο, όπου ζει ακόμα, και το έργο της όπως και η ίδια βυθίστηκαν στη λήθη από τη διεθνή σκηνή (όχι όμως και από εκείνη της Ιαπωνίας), μέχρι να τη θυμηθεί το 1989 το Κέντρο Διεθνών Σύγχρονων Τεχνών στη Νέα Υόρκη και τέσσερα χρόνια αργότερα να βρεθεί στη Μπιενάλε της Βενετίας χάρη στον ιστορικό τέχνης Ακίρα Τατεχάτα και στο κέντρο της παγκόσμιας προσοχής. Οι εκθέσεις άρχισαν να διαδέχονται η μία την άλλη και γκαλερίστες όπως ο Λέο Καστέλ να τη συγχαίρουν και να της απολογούνται που δεν έδειξαν τη δουλειά της όταν έπρεπε.

Το όνειρό της – το έργο της να κατακτήσει τον κόσμο όπως μια επιδημία – φαίνεται πως έχει γίνει πραγματικότητα, αν υπολογίσει κάποιος τις 122 εκθέσεις της τα τελευταία 22 χρόνια. Μια ανοδική πορεία, την καμπύλη της οποίας φαίνεται πως απλώς ανέκοψε, αλλά επ’ ουδενί δεν κατάφερε να ισοπεδώσει, η πρόσφατη πανδημία. Και όπως δείχνουν όλα, το σκορ στο τέλος θα διαμορφωθεί με τη Γιαγιόι Κουσάμα να σηκώνει την κούπα.