Τα πολλαπλά είδωλα του φιλελληνισμού

Ο γερμανός καθηγητής Ιστορίας της Ανατολικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης και Νεοελληνικών Σπουδών Γκούναρ Χέρινγκ (1934-1994) είναι πασίγνωστος στην Ελλάδα, κυρίως με τη μελέτη του Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα. 1821-1936 (μτφ. Θ. Παρασκευόπουλος, ΜΙΕΤ, 2 τόμοι, 2004). Ολες οι σοβαρές μελέτες των ελληνικών κομματικών συστημάτων στηρίζονται σε πολλά από τα πορίσματα αυτού του βιβλίου. Ο Χέρινγκ εκτός από την ιστορία αυτού του τόπου γνώριζε και τη γλώσσα του (βλέπε τη Διαμάχη για τη γραπτή νεοελληνική γλώσσα, ΠΕΚ, συλλογική μετάφραση, 2020). Αγαπούσε όμως και τους ανθρώπους του και τα έθιμά τους. Ηταν ο ίδιος ένας φιλέλληνας, στον οποίο η ελληνική ιστορική επιστήμη χρωστά πολλά.

Η παρούσα μελέτη, όπως μας πληροφορεί στην Εισαγωγή ο πάρα πολύ καλός μεταφραστής και μαθητής του Αγαθοκλής Αζέλης, δημοσιεύτηκε το 1994 (η έκδοση μόλις που πρόλαβε τον θάνατό του, σε πολύ γόνιμη επιστημονικά ηλικία), σε συλλογικό τόμο με τίτλο Ο φιλελληνισμός στη δυτικοευρωπαϊκή λογοτεχνία (επιμ. Alfred Noe). Αποτελεί κατά κάποιο τρόπο γενική εισαγωγή στον φιλελληνισμό, ενώ οι άλλες συμμετοχές εστιάζουν σε μελέτες του λογοτεχνικού φιλελληνισμού σε ξεχωριστές ευρωπαϊκές χώρες.

Αφού διατρέξει με πολύ σύντομο τρόπο τις εξελίξεις που συνόδευσαν την Ελληνική Επανάσταση από τη Μολδοβλαχία έως το 1826, περνάει στο κυρίως θέμα του που είναι η επιρροή του φιλελληνισμού στην Επανάσταση. Η συστράτευση με τους εξεγερμένους Ελληνες δεν ήταν αυτόματη. Οι επιλογές των ευρωπαϊκών Μεγάλων Δυνάμεων αρχικά απέκλειαν την υποστήριξη αυτής της εξέγερσης, η οποία μετά την εξέγερση στην Ισπανία και τις αναταραχές στην Πορτογαλία το 1820 απειλούσε το status quo. Η Επανάσταση παρουσιάστηκε ως τμήμα μιας διεθνούς συνωμοσίας κατά της ειρήνης. Ο Μέτερνιχ και ο τσάρος φοβόντουσαν τα επαναστατικά κινήματα και η Μεγάλη Βρετανία ήθελε να αποφύγει την αποσταθεροποίηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η αντιμετώπιση της Επανάστασης από τις Μεγάλες Δυνάμεις άλλαξε σταδιακά λόγω και της μακράς διάρκειάς της αλλά και εξαιτίας της πίεσης από την κοινή γνώμη των ευρωπαϊκών κρατών.

Η Επανάσταση προκάλεσε ένα πρωτόγνωρο κύμα συμπάθειας και υποστήριξης των εξεγερθέντων. Σε αντίθεση όμως με πολλές ερμηνείες του συρμού που εκλαμβάνουν ως κύρια αιτία αυτής της υποστήριξης τη ρομαντική αναπόληση των μεγαλείων της ελληνικής αρχαιότητας, ο Χέρινγκ αναζητεί τα βαθύτερα αίτια αυτής της υποστήριξης. Η έννοια του φιλελληνισμού εμπεριέχει τους καλλιεργημένους εραστές της αρχαιότητας, τους συμφεροντολόγους πολιτικούς και εθελοντές, τους αγνούς υποστηρικτές της ελληνικής ανεξαρτησίας αλλά και τους αναζητούντες την ελευθερία στην ίδια τη χώρα τους. Οι φιλέλληνες εντοπίζονται σε κάθε κοινωνικό στρώμα (εκτός των αγροτικών), αν και όχι στα ίδια ποσοστά και σε όλες τις βαθμίδες των «κοινωνικών νομοκανονικών διαστρωματώσεων» (Stände). Πάντως στους ευγενείς ο φιλελληνισμός είχε απήχηση μόνο στη Γαλλία, στη Γερμανία προερχόταν από τα ανώτερα αστικά στρώματα, στη Ρωσία στηρίχθηκε στους λόγιους (Αλεξάντερ Πούσκιν), στη Μεγάλη Βρετανία στηρίχθηκε στους Σκώτους και τους Ιρλανδούς, σε ομάδες δηλαδή με υψηλό κύρος αλλά που αποτελούσαν εθνική και θρησκευτική μειονότητα, στην Ιταλία σε αξιωματικούς και στρατιώτες οι οποίοι είχαν στηρίξει τον Ναπολέοντα, στην Ελβετία σε διανοουμένους και επιχειρηματίες, στις ΗΠΑ αρχικά σε ελληνιστές επιστήμονες, στη συνέχεια και σε επιχειρηματίες, αλλά και σε μερικούς ιεραπόστολους. Διαφορές ανά χώρα, τις οποίες καταγράφει λεπτομερώς ο συγγραφέας, υπάρχουν στους δωρητές αλλά και στους εθελοντές. Αξιοσημείωτο είναι πως το ένα τρίτο των εθελοντών έχασε τη ζωή του. Ο συγγραφέας δεν βλέπει στον φιλελληνισμό παντού ρομαντικούς επαναστάτες και ιδεαλιστές συνοδοιπόρους. Αναδεικνύει και τον ρόλο αρκετών που αναζητούσαν υλικά οφέλη (μισθός, διατροφή, σταδιοδρομία). Αξιοσημείωτη όμως είναι η εκ μέρους του ανάδειξη του ρόλου όχι μόνο των ανδρών αλλά και των γυναικών.

Σύλλογοι και ιδεολογία

Στη συνέχεια παρακολουθεί την οργάνωση και τις μορφές καθοδήγησης του φιλελληνισμού κυρίως μέσα από την ίδρυση συλλόγων με αυτόν τον σκοπό. Αυτοί οι σύλλογοι, κυρίως στη Γερμανία, δημιουργούνταν ως απλοί άτυποι σύλλογοι, αλλά μερικοί απέκτησαν και νομική κατοχύρωση με καταστατικό και όργανα. Αυτή ήταν και η μορφή με την οποία αναδείχθηκαν και λειτούργησαν ανά χώρα οι διάφορες Επιτροπές Υποστήριξης του ελληνικού αγώνα. Κύριος στόχος τους η καθοδήγηση των εθελοντών και η χρηματοδότηση των εξεγερμένων. Ο βαθμός ελευθερίας τους ήταν πολύ διαφορετικός από χώρα σε χώρα. Πολύ υψηλός στη Μεγάλη Βρετανία και στις ΗΠΑ και ασφυκτικά περιορισμένος στη Γερμανία, ανύπαρκτος στη Ρωσία.

Ποια όμως ήταν η ιδεολογία των φιλελλήνων; «Η λατρεία της κλασικής αρχαιότητας σήμερα λαμβάνεται υπόψη μόνο αναφορικά με συγκεκριμένες μεμονωμένες οπτικές της πνευματικής ιστορίας» (σ. 76). Για παράδειγμα λατρείας της αρχαιότητας φέρνει εδώ λιγότερο τον Βύρωνα και περισσότερο τον Πέρσι Σέλεϊ και τους γερμανούς ρομαντικούς Βίνκελμαν, Χέλντερλιν, Γκαίτε. Αν και η ιδεολογία του φιλελληνισμού και οι συνδεόμενες με αυτήν προκηρύξεις είχαν διαφορετικές πηγές, όλες τους κατέληγαν στην ανάδειξη φιλελεύθερων συνταγματικών διεκδικήσεων για τις ίδιες τις χώρες από τις οποίες προέρχονταν οι φιλέλληνες. Ο φιλελληνισμός σε τελική ανάλυση «ώθησε κοινωνικά στρώματα να πλησιάσουν την πολιτική, δημιούργησε ένα ανοικτό φόρουμ πολιτικής έκφρασης συμφερόντων και συμμετοχής…» (σ. 80). Ο συγγραφέας δεν παραβλέπει και τη θρησκευτική διάσταση της ιδεολογίας του φιλελληνισμού. Θέση στη μελέτη κατέχει και η επίδραση του φιλελληνισμού στην παραγωγή βιβλίων ιστορίας, μεταφράσεις ελληνικών κειμένων και στη δημιουργία μεγάλων έργων στην εικαστική τέχνη. Σημαντικό στοιχείο της ανάλυσής του αποτελούν και τα απομνημονεύματα των απογοητευμένων φιλελλήνων που οδήγησαν ορισμένους να τους θεωρήσουν «ανθέλληνες».

Η μετάφραση του Αζέλη, πέρα από το πόσο καλή είναι, μας μαθαίνει πως υπάρχουν και σε άλλες γλώσσες λέξεις αμετάφραστες στα ελληνικά και όχι μόνο ελληνικές σε άλλες γλώσσες, όπως είναι το αξίωμα κάθε γλωσσικού εθνικισμού. Εχουμε εδώ μια πρωτότυπη μελέτη του φιλελληνισμού και αξίζουν συγχαρητήρια οι ΠΕΚ για την έκδοσή της.

Gunnar Hering
Ο αγώνας των Ελλήνων για ανεξαρτησία και ο φιλελληνισμός
Μτφ. Αγαθοκλής Αζέλης
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2021, σ. 118
Τιμή 9 ευρώ