Στα γκολπόστ, στα γκολπόστ!

«Στα γκολπόστ, παιδιά, στα γκολπόστ», κραύγαζε ο μεγάλος υπερρεαλιστής ποιητής μας. Και δεν ήταν η πρώτη φορά που μια γενναία και τολμηρή πένα με λογοτεχνικό κύρος στην πνευματική αγορά δεν δήλωνε απλώς τον θαυμασμό της για το ποδόσφαιρο, αλλά συχνά ο ποδοσφαιρικός αγώνας, όπως άλλοι αγώνες από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, έγινε σύμβολο, πρότυπο, παράδειγμα του κοινωνικού, ηθικού, οικονομικού και πνευματικού βίου. Εδώ και ενάμιση αιώνα που μπήκε μέσω των αποίκων Αγγλων στους αγωνιστικούς χώρους της οικουμένης, το ποδόσφαιρο από την πρώτη στιγμή αγκαλιάστηκε από τις μάζες, χωρίς να τις χωρίζουν, όπως άλλα ομαδικά αθλήματα, ταξικές προκαταλήψεις. Εγινε λαϊκό, ομαδικό, ανταγωνιστικό παιχνίδι. Τόσο γρήγορα μάλιστα επηρέασε και τις αγωνιστικές συμπεριφορές, ώστε οι κανόνες του πέρασαν στην καθημερινή επικοινωνία, χαρακτηρίζοντας συμπεριφορές, τάσεις, σχέδια, τεχνικές, αποτελεσματικότητα, στρατηγικές του κοινωνικού εν γένει βίου.

Το μονόπρακτο του Πέτερ Χάντκε «Ο φόβος του τερματοφύλακα μπροστά από τα πέναλτι» είναι μια αριστουργηματική συμβολοποίηση, μέσω μιας συνήθους ποδοσφαιρικής «τελετής», του καθημερινού άγχους, των σχεδίων βίου κάθε συνηθισμένου ανθρώπου όπου γης, όταν καλείται να αντιμετωπίσει μόνος, με όσα εφόδια, σωματικά, πνευματικά και ηθικά, διαθέτει, έναν ορατό κίνδυνο που όμως δεν αποκαλύπτει ούτε το σχέδιο της εκτέλεσης, ούτε τη διαθεσιμότητα, ψυχική και σωματική, του εκτελεστή, ούτε, βεβαίως, την αίσθηση ότι ο τερματοφύλακας έχει να υπερασπιστεί λάθη, συχνά για το παιχνίδι, ασυγχώρητα των συμπαικτών του. Σπανίως ο τερματοφύλακας είναι υπαίτιος για την επιβολή της «εσχάτης των ποινών». Κάποιος συμπαίκτης φταίει που, πιθανόν, βιώνει τα αποτελέσματα του λάθους του, αλλά άλλος υφίσταται την τραγική εμπειρία να υπερασπιστεί την «τιμή» της εστίας. Εδώ ας σταθώ και ας σχολιάσουμε την ευφυΐα του μακρινού μας συμπολίτη που μετέφερε στη γλώσσα μας τους όρους και τους κανόνες ενός ξένου ιδρυτή και εμπνευστή του αθλήματος. Εστία ονομάζουμε το τέρμα και την εστία αυτή συχνά στη γλώσσα της αγωνιστικής αντιπαράθεσης την ταυτίζουμε και με τη μήτρα, είτε μια μήτρα παρθενική που επιδιώκεται ο βιασμός της, είτε μια μήτρα γόνιμη που καλείται να προστατέψει τα γνήσια παιδιά της, την οικογενειακή της εστία! Είναι μια μήτρα που διαθέτει τον παρθενικό της υμένα που φιλοδοξεί να είναι άτρητος και να προστατεύεται από κάθε επιθετική απόπειρα βιασμού.

Αν αυτές οι πρώτες αναφορές δεν επιτρέπουν την έξοχη μεταφορά στους κανόνες ενός παιγνίου των κανόνων του ανθρώπινου βίου, ας προχωρήσουμε. Εν πρώτοις το ποδόσφαιρο είναι Αγών και στα ελληνικά, τουλάχιστον, δεν μπορεί κανείς να αποφύγει τη συνέπεια της λέξης με τη λέξη Αγωνία και τα σύνθετα διαγωνισμός, ανταγωνισμός, συναγωνισμός. Ούτε, βέβαια, την Αγωγή, τον αγώνα και τις μεθόδους για την κατάκτηση ενός σκοπού. Στο ποδόσφαιρο η αντιπαράθεση δύο αντίπαλων ομάδων δεν κάνει τίποτε άλλο από το να αντιγράφει την αιώνια σύγκρουση ανάμεσα σε ιδεολογικές, ηθικές, οικονομικές, φυλετικές, γλωσσικές, αισθητικές ανθρώπινες ομάδες. Από την αρχή του πολιτισμού οι μύθοι, οι παραδόσεις και αργότερα η Ιστορία αφηγούνται διαρκείς, συχνά ατελεύτητους, φονικούς, εξοντωτικούς αγώνες για επικράτηση. Δεν έλειψαν, μάλιστα, και από πανάρχαιες πηγές οι πληροφορίες για ορισμένους κανόνες που ίσχυαν ακόμα και στις πιο απάνθρωπες συγκρούσεις. Η ιστορική μνήμη έχει διασώσει τακτικές, στρατηγικές, παγίδες, τεχνάσματα, παραπλανήσεις, επιθετική ρητορική, αριστεία ανδρείας και ατιμώσεις προδοτών με τρόπους τελετουργικούς, ώστε να αποτελούν εικόνες έμμονες και να προκαλούν ενοχές στις μάζες και έμπνευση για τους ποιητές και τους ιστορικούς. Μορφές μεγαλειωδών θεαμάτων κυριαρχούν στην παγκόσμια λογοτεχνία. Ο Αχιλλέας, αφού εξόντωσε τον ισάξιο αντίπαλο Εκτορα, τον έδεσε στο άρμα του και τον περιέφερε στο στρατόπεδο μέσα στις ιαχές των συμπολεμιστών του. Η εκτέλεση των Εξ, που θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για τη Μικρασιατική Εκστρατεία, έγινε σύμβολο εκατέρωθεν, θριάμβου και αντεκδίκησης, των πολιτικών κομμάτων.

Ετσι και στο ποδόσφαιρο αντιπαρατίθενται διαφορετικές ομάδες με διακριτές διαφορές (φανέλας, καταγωγής, αισθητικής ιστορίας, αγωνιστικού παρελθόντος) και βάσει ενός σχεδίου δράσης οργανώνουν και την αμυντική και την επιθετική τους τακτική, όπως ο δάσκαλος σε μια πολυπληθή τάξη, ο εργολάβος σε μια ομάδα τεχνιτών με διαφορετικές μεθόδους και με διαφορετική γνώση των υλικών, όπως ο στρατηγός που σχεδιάζει μια πολιορκία, μια έξοδο ή μια επέλαση, λαμβάνοντας υπόψη του τις απροσδιόριστες συχνά εμπειρίες στρατιωτών διαφορετικής παιδείας, οικονομικής κατάστασης και πρακτικών γνώσεων, έτσι και ο προπονητής μιας ποδοσφαιρικής ομάδας οφείλει και στις πρόβες και στις ασκήσεις αλλά και στη μελέτη των «φακέλων» των παικτών του να συγκεράσει διαφορετικές προσωπικές δράσεις, να καλλιεργήσει πνεύμα συνεργασίας και να πολεμήσει τάσεις, έντονες συχνά, ατομικής προβολής ή υπερβάλλουσας αυτοπεποίθησης. Πάνω απ’ όλα, όμως, ο προπονητής και οι συνεργάτες του μελετούν, με μέσα που σήμερα είναι προσιτά και εν χρήσει, καταγραφές της τακτικής και της στρατηγικής του αντιπάλου σε προηγούμενους αγώνες του. Είναι, βέβαια, αυτονόητο πως το ίδιο θα κάνει και από τη δική του πλευρά ο τεχνικός της αντίπαλης ομάδας. Βάσει, λοιπόν, της εκατέρωθεν μελέτης των τακτικών και των πιθανών αδυναμιών οργανώνεται και εκατέρωθεν η στρατηγική της μεταξύ τους αντιπαράθεσης. Σαφώς με τροποποιήσεις και κυρίως με συγκεκριμένες στοχεύσεις και σε επικίνδυνους παίκτες του αντιπάλου, ώστε να απομονωθεί, να αδρανοποιηθεί και να καταστραφούν όλες οι στρατηγικές του συνήθειες, αφού θα έχουν μελετηθεί οι κώδικές του.

Κάθε ομάδα, πλην του τερματοφύλακα, έχει δέκα παίκτες, καθένας έχει εξασφαλίσει μια θέση στην ενδεκάδα βάσει των προσόντων του που οφείλουν στη δεδομένη αναμέτρηση να αξιοποιηθούν. Αν διαπιστωθεί πως ο αντίπαλος αντιπαραθέτει έναν ταλαντούχο παίκτη με ικανότητες που δύσκολα αντιμετωπίζονται, τότε ο προπονητής θα πρέπει να αλλάξει σχέδιο και να αντικαταστήσει τον πιθανόν ικανό για άλλο σχεδιασμό παίκτη με ικανότερο για την αντιπαράθεση με τον αντίπαλο. Οι αλλαγές που προβλέπει ο κανονισμός του παιχνιδιού που δικαιούται να κάνει ο προπονητής δεν είναι πάντα η αντικατάσταση ενός μη αποδοτικού στον αγώνα παίκτη, αλλά η τοποθέτηση στη θέση άλλου, ικανού να αντεπεξέλθει στις τακτικές του αντιπάλου με μέσα που θα τον περιορίσουν ή και θα τον εξαφανίσουν λειτουργικά.

Το ποδόσφαιρο είναι ένα παιχνίδι όπου ανταγωνίζονται, βάσει μαζικών εκατέρωθεν σχεδίων, 22 προσωπικότητες. Υπάρχουν, όπως και στον άλλο ιδιωτικό και δημόσιο βίο, οι παίκτες με έντονη την αφοσίωση στο ομαδικό πνεύμα του αθλήματος. Διαχειρίζονται τις εξελίξεις με πνεύμα αλληλεγγύης, συναδελφικής συνεργασίας και προσήλωσης στον κύριο σκοπό, τη νίκη. Είναι οι λεγόμενοι απαραίτητοι, αναγκαίοι και αφανείς. Από την άλλη μεριά υπάρχουν οι ατομιστές, οι αλαζόνες, οι επιδειξίες που δεν παύουν να είναι, βέβαια, άκρως ικανοί, ευέλικτοι, ευφάνταστοι, πρωτότυποι. Ενα παιχνίδι, για να αποδώσει η ομάδα, οφείλει να διαθέτει και τα δύο αυτά ακραία παραδείγματα. Και εδώ κρίνεται και η δουλειά που έχει κάνει ο προπονητής στις εξειδικευμένες δοκιμές. Από τη μια να τονιστεί ο ρόλος που θα παίξουν οι οργανωτές του παιχνιδιού, οι μέλισσες της κυψέλης και ο ρόλος της βασίλισσας που, χωρίς την κυψέλη, περιφέρεται άσκοπα και χάνεται αλλά σε συνεργασία με τους τροφοδότες της μηχανής ανεβάζει στροφές και οδηγεί το σκάφος στον προορισμό του. Από τη μια ο Μουράτης, ο Λινοξυλάκης, ο Καμάρας και από την άλλη ο Σιδέρης, ο Δομάζος, ο Νεστορίδης και ο Κούδας. Ενδεικτικά αναφέρθηκα, χωρίς να ξεχνώ δεκάδες άξιους παίκτες που δόξασαν κάποτε το ποδόσφαιρο, πριν γίνει διεθνώς σουπερμάρκετ.

Και τώρα ας καταδυθούμε λίγο βαθύτερα στους συμβολισμούς που κυριαρχούν, τουλάχιστον στο πίσω μέρος του μυαλού μας. Ενας αγώνας ποδοσφαίρου αρχίζει όπως η ζωή. Ανήκουμε σε μια ομάδα, μια φυλή, μια κοινότητα, μια οικονομική τάξη, μια μορφωτική μερίδα. Είμαστε υποχρεωμένοι να συνεργαστούμε, να ανταλλάξουμε απόψεις, συμβαίνει συχνά να αποτύχουμε στους στόχους μας ή όχι πάντα να δώσουμε από κακό χειρισμό την «πάσα» στον αντίπαλο, με αποτέλεσμα να δεχθούμε ήττες. Οπως κάθε αγώνας, η ζωή γνωρίζει το τέλος. Αρχίζεις αισιόδοξα, αποφασισμένος να παλέψεις, πασχίζεις, βελτιώνεσαι με προπονήσεις εργαλείων και γνώσεων, αλλά πάντα θα βρεθεί ο ικανότερος αντίπαλος που θα σε νικήσει, το χειρότερο, θα καταστρέψει το σχέδιο που οραματίστηκες. Κι αν η ζωή σε ευνοήσει να φτάσεις κοντά στο τέλος ισόπαλος, πάντα θα υπάρχει η δοκιμασία των πέναλτι. Μόνοι απέναντι στον αντίπαλο που ξέρετε στη ζωή ποιος είναι, θα επιστρατεύσετε πείρα, γνώσεις, ένστικτο και τύχη και πιθανόν θα αποκρούσετε το βόλι από τα 11 βήματα. Αλλά κάποτε το βόλι θα περάσει το τέρμα και, όπως λέει κι ο Εμπειρίκος: «Τέρμα! Ο ποταμός Αχέρων!». Ο ρέφερι σφυρίζει το τέλος του παιχνιδιού.