Χρόνου αγώνας άγονος

Το οικογενειακό χρονικό ως λογοτεχνικό είδος έχει κατά καιρούς τιμηθεί από κορυφαίους συγγραφείς που το έχουν χρησιμοποιήσει ως μέσο για την ανάπτυξη του έργου και των ιδεών τους. Ο Τόμας Μαν με τους «Μπούντενμπροκ» (εκδ. Οδυσσέας 2013) – που χρωστάει και το Νομπέλ του σ’ αυτό το είδος μυθιστορήματος -, η Ιζαμπέλ Αλιέντε με το «Σπίτι των Πνευμάτων» (εκδ. Ψυχογιός 2018), ο Σαλμάν Ρούσντι με «Τα παιδιά του μεσονυκτίου» (εκδ. Ψυχογιός 2001) -αλλά όχι μόνο- , ο Ανρι Τρουαγιά με την «Οικογένεια Ιγκλετιέρ» (εκδ. Γαλαξίας 1967), ο Μάρκες με τα «Εκατό χρόνια μοναξιάς» (εκδ. Ψυχογιός 2018), είναι κάποια παραδείγματα απ’ την παγκόσμια λογοτεχνική παραγωγή που δείχνουν αυτή την έλξη των συγγραφέων στην οικογένεια, σαν πυρήνα όλων των κακών και καλών που ορίζουν τη ζωή ενός ανθρώπου και κατ’ επέκταση συμβολικά και της υπόλοιπης κοινωνίας.

Οταν όμως ένας γίγας, και ίσως ο ευφυέστερος και πιο πανούργος των συγγραφέων του εικοστού αιώνα ασχολείται με το είδος του οικογενειακού χρονικού, τότε είμαστε όλοι σίγουροι πως τίποτε δεν θα είναι ίδιο με τις υπόλοιπες καταγραφές.

Μπορώ να φανταστώ τον Ναμπόκοφ να γράφει αυτό το βιβλίο, χτυπώντας τα πλήκτρα της γραφομηχανής, με ένα ειρωνικό χαμόγελο στο πρόσωπο, για την παγίδα που στήνει σιγά σιγά στον αναγνώστη, την οποία θα καταλάβει μόνο σαν προχωρεί στην ανάγνωση και σαν φτάσει στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου.

Η ανάγνωση ενός βιβλίου του Ναμπόκοφ είναι πάντα ιδιαίτερη διαδικασία και ο αναγνώστης είναι (εξ)αναγκασμένος να προσέξει τις λεπτομέρειες τις γραφής του όχι μόνο σε επίπεδο πλοκής αλλά και σε επίπεδο υποβάθρου και γλώσσας. Ο Ναμπόκοφ αρνείται στον αναγνώστη την ευκολία της γρήγορης ανάγνωσης, τον φρενάρει σε κάθε πρόταση και σε κάθε παράγραφο, τον ωθεί στην απόλαυση της πλοκής και της γλώσσας με πραγματικά στρατηγικό τρόπο και στην Αντα γίνεται αυτό σε υπέρτατο βαθμό.

Η πλοκή της «Αντα» στήνεται σε ένα εντελώς προσωπικό σύμπαν στο οποίο ο Ναμπόκοφ γεφυρώνει τη ζωή του στην προεπαναστατική Ρωσία με τη ζωή του στην Αμερική. Η ιστορία αφορά μεταξύ άλλων την ερωτική σχέση με τον εξάδελφό της Βαν που ξεκινά όταν είναι και οι δυο τους παιδιά και συνεχίζεται στη διάρκεια της ζωής του. Ο Ναμπόκοφ κάτω από το πέπλο της περίτεχνης και πανέμορφης γλώσσας του περιγράφει όχι μόνο την ιστορία της οικογένειας και της ερωτικής αυτής σχέσης αλλά αναλύει την έννοια του χρόνου με τον τρόπο που μόνο εκείνος μπορεί. Η πάροδος του χρόνου, η αίσθηση του χρόνου στους ήρωες του και στον αναγνώστη συμπλέκεται στην ανάπτυξη του έργου ώσπου να δημιουργήσει ένα σύστημα στενά δεμένο προς την τελική κορύφωση. Ο αναγνώστης φτάνοντας στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου, καθώς αντιλαμβάνεται πως τον έχει «παίξει» ο Ναμπόκοφ αισθάνεται – όχι απλώς την ανάγκη να το ξαναδιαβάσει αλλά και – να υποκλιθεί στη μαεστρία αυτού του συγγραφέα.

Αν και συνήθως ο Ναμπόκοφ ακούγεται για άλλα έργα – π.χ. για τη «Λολίτα» (εκδ. Πατάκη 2012) ή τη «Χλωμή Φωτιά» (εκδ. Καστανιώτης 2001) – εγώ προσωπικά θεωρώ την «Αντα» το καλύτερό του έργο και μπορώ να το συγκρίνω σαν φιλοδοξία, ανάπτυξη και υλοποίηση μόνο με βιβλία όπως τον «Οδυσσέα» του Τζέιμς Τζόις (εκδ. Κέδρος 2008) ή το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» του Μαρσέλ Προυστ (εκδ. Εστία 2011-2018) – όσο κι αν αυτό ακούγεται ιεροσυλία σε κάποιους. Ο αναγνώστης και στα τρία αυτά έργα έχει να αντιμετωπίσει ένα απαιτητικό αλλά εξαιρετικά απολαυστικό κείμενο μα παράλληλα εισέρχεται σε έναν καθόλα ιδιαίτερο κόσμο στημένο από τον συγγραφέα. Η ιδιαιτερότητα της Αντα βρίσκεται κατά κάποιον τρόπο στην παρωδία της κλασικής μα και της σύγχρονης λογοτεχνίας μες απ’ την ανάπτυξη της πλοκής της. Το χαμόγελο του Ναμπόκοφ πάνω στη γραφομηχανή του δεν είναι μονάχα για τους αναγνώστες μα είναι και για τους κριτικούς και για το σύνολο της λογοτεχνικής βιομηχανίας, ενώ το ίδιο το βιβλίο φαντάζει τελικά σαν ένα ιδιαίτερο αστείο, παιγμένο πάνω μας, για το οποίο μπορούμε είτε να θιχτούμε απ’ αυτό είτε να συμμετέχουμε στο χιούμορ του.

Αμφισημία – πολυσημία

Το 1930 ο άγγλος κριτικός Γουίλιαμ Εμπσον εξέθεσε μια εξαιρετικά επιδραστική θέση στη θεωρία της κριτικής της λογοτεχνίας στο βιβλίο του «Seven Types of Ambiguity». Η θέση αυτή ορίζει επτά διαφορετικούς τύπους αμφισημίας/πολυσημίας που χρησιμοποιούνται στην ποίηση και τη λογοτεχνία γενικότερα – εκούσια και ακούσια – απ’ τους λογοτέχνες. Η κριτική ανάλυση του κειμένου έγκειται στην εύρεση των τύπων αυτών της πολυσημίας και την μελέτη τους. Οι αμφισημίες είναι για τον Empsom μικρά παζλ που ο αναγνώστης καλείται να λύσει. Σχεδόν σε όλα τα έργα του Ναμπόκοφ, μα ειδικότερα στην «Αντα» τα παζλ αυτά, που καλύπτουν και τους επτά τύπους πολυσημίας κατά Εμπσον, φαίνεται να καλύπτουν το συνολικό φάσμα της ανάπτυξης του κειμένου και να λειτουργούν τόσο στη μικροκλίμακα όσο και σε μεγάλη κλίμακα του βιβλίου όταν αντιμετωπίζεται σφαιρικά. Ακριβώς αυτό είναι το μεγαλείο της Ada που της δίνει ειδικό χαρακτήρα και την υψώνει στο ύψος ενός πραγματικού αριστουργήματος και προφανώς κάνουν το έργο της μετάφρασης εξαιρετικά δύσκολο.

Γι’ αυτόν τον λόγο αξίζει να αναφερθώ ξεχωριστά στο έργο της Μυρτώς Αναγνωστοπούλου. Ενα τόσο απαιτητικό και στρυφνό κατά μέρη βιβλίο σαν την «Αντα» χρειαζόταν μαεστρικό χειρισμό ώστε να μεταφραστεί επιτυχημένα. Πιστεύω πως η Αναγνωστοπούλου όχι μόνο το κατάφερε μα έχει προσφέρει ένα αριστούργημα της παγκόσμιας λογοτεχνίας στα ελληνικά με το κατάλληλο ύφος και την κατάλληλη γλώσσα που του ταιριάζει και του αξίζει.

Ο Βασίλειος Δρόλιας είναι συγγραφέας. Το νέο του βιβλίο «Ταξίδια με λάθος ανθρώπους» θα εκδοθεί το φθινόπωρο απ’ τις εκδόσεις Κέδρος.

Vladimir Nabokov
Αντα Ή Πάθος – Ενα οικογενειακό χρονικό
Μτφ: Μυρτώ Αναγνωστοπούλου
Εκδ. Πατάκη 2021, Σελ. 672,
Τιμή: 24 ευρώ