«Δεν υπάρχει πια η έννοια του πραγματικού συλλέκτη»

Μετά την αναβολή της έκθεσης του Τζεφ Κουνς για τον χώρο του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ στα παλιά Σφαγεία της Υδρας, λόγω της πανδημίας, μια ομάδα καλλιτεχνών και φίλων του Δάκη Ιωάννου και του Ιδρύματος μαζεύτηκαν για να οργανώσουν μια μικρή αλλά ξεχωριστή ομαδική έκθεση. Η παρουσίαση αυτή αποτελεί ταυτόχρονα προσωπογραφία του συλλέκτη και μια μικρογραφική επισκόπηση της συλλογής του. Συμπληρωμένη, από ορισμένες αυθόρμητες ανταποκρίσεις καλλιτεχνών που διατηρούν μακρόχρονες σχέσεις μαζί του και το Ιδρυμα ΔΕΣΤΕ. Η έκθεση παίρνει τον τίτλο της από τη σκακιστική τεχνική που είναι γνωστή ως «Το Ελληνικό Δώρο» («Greek Gift Sacrifice»). Η κίνηση αυτή, κατά την οποία ο παίκτης θυσιάζει έναν αξιωματικό για να κάνει ματ, ονομάστηκε έτσι από τον μυθικό Δούρειο Ιππο που δώρισαν οι Αχαιοί στην πόλη της Τροίας. Οπως και κάθε δώρο, συνιστά ένα περίπλοκο μείγμα γενναιοδωρίας και υπολογισμού.

Παραμονές της έναρξης λειτουργίας της, ανάμεσα σε ανοιγμένα κιβώτια, ξύλινα βάθρα, φορτιστές κινητών και ανοικτές οθόνες λάπτοπ, ο Δάκης Ιωάννου και η ομάδα του ΔΕΣΤΕ εξιχνιάζουν κάθε σημείο στον χώρο του Σφαγείου για να στηθεί το «Greek Gift». Ηταν και η αφορμή της συνάντησής μας στην Υδρα. Κατεξοχήν αναλυτής των πραγμάτων μέσα από το παθιασμένο ενδιαφέρον, τη φιλία και το παιχνίδι, ο Δάκης Ιωάννου δημιούργησε τη σημαντική για τη σύγχρονη τέχνη συλλογή του, αναζητώντας την απόλαυση του παιχνιδιού μεταξύ ικανών παικτών και συνομιλητών. Για τον συλλέκτη, ο βαθμός δυσκολίας ενεργοποιεί το ενδιαφέρον του.

Αυτή η έκθεση μοιάζει με ένα μικρό αντιπροσωπευτικό δείγμα του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ.

«Κι όμως είναι κάτι από τη ψυχή του. Είναι μια έκθεση διαφορετική από τις μεγάλες εκθέσεις του παρελθόντος. Το νόημα και το συντονισμό της τον ανέλαβε ο ιταλός καλλιτεχνικός διευθυντής του New Museum της Νέας Υόρκης Μασιμιλιάνο Τζιόνι, τον οποίο πρόσφατα έχρισε Ιππότη η προεδρία της Ιταλικής Δημοκρατίας. Οπως σε μια παρτίδα σκάκι, διάφοροι καλλιτέχνες κλήθηκαν να “κάνουν μια κίνηση” επιλέγοντας έργα και αντικείμενα από τη συλλογή ή δημιουργώντας καινούργια ειδικά για την περίσταση. Μαζί με τον Τζιόνι διαλέξαμε με τη σειρά μας άλλα κομμάτια. Τοποθετημένα στους χώρους των Σφαγείων, σαν παιχνίδια μέσα σε κουκλόσπιτο, περιστοιχίζονται από το πρωτότυπο σημείωμα του Μαρσέλ Ντισάν: “Α Guest + A Host = A Ghost”. Αυτό το λογοπαίγνιο λειτουργεί ως έμπνευση για την έκθεση. Εμφανίστηκε σε ένα από τα τεύχη του περιοδικού “SΜS” (το 1968), υπαινίσσεται τις μεταμορφώσεις που προκύπτουν όταν συνδυάζονται ετερόκλητες ιδέες και ανόμοια αντικείμενα».

Υπάρχει κάποια κρυφή ιστορία για το έργο που επιλέξατε να γίνει και η αφίσα της έκθεσης;

«Η Κάρι Απσον κατασκεύασε στο Λος Αντζελες ένα ζευγάρι ξύλινα πέδιλα με την ιδέα να μεταφέρει στις σόλες τους ορισμένες προσωπικές ιστορίες. Το αριστερό πόδι έχει σημασία για την Απσον επειδή ο παππούς της στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο τραυματίστηκε στο αριστερό του πόδι και το έχασε. Αλλά και ο ετεροθαλής αδελφός της έχασε το αριστερό του πόδι σε τροχαίο ατύχημα. Επίσης σε μία αποστολή άλλου έργου της από το Λος Αντζελες όταν ανοίξαμε τα κιβώτια, έλειπε ένα αριστερό πόδι. Οπότε για την καλλιτέχνη αποκτά ιδιαίτερο νόημα. Γι’ αυτό και τοποθέτησε το εκμαγείο του αριστερού μου ποδιού στο δεξί πέδιλο σε αντίστροφη φορά, και την οπλή ενός γαϊδάρου στο άλλο. Τέτοια παπούτσια τα χρησιμοποιούσαν στον πόλεμο για να παραπλανούν τους ιχνηλάτες του αντιπάλου. Ο πόλεμος βασίζεται στην εξαπάτηση. Και για αυτό οι σόλες τους έδειχναν ίχνη προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ιχνη που συνήθως ήταν οπλές ζώων ή πατημασιές ανθρώπων. Στο έργο που η Απσον έκανε ειδικά για το “Greek Gift” τα πέδιλα είναι αζευγάρωτα. Το άλλο πέδιλο αναπαριστά μία οπλή γαϊδάρου, καθώς η παρουσία του στην Υδρα είναι έντονη και απαραίτητη στην καθημερινότητα του νησιού. Παραπέμπει βέβαια και στον λογαριασμό μου, που διατηρώ στο Instagram».

Στον εξωτερικό τοίχο των Σφαγείων, σε ένα απόκρημνο σημείο, μια λευκό – πράσινη τετράγωνη επιφάνεια από γυαλί με το φως της μέρας αλλάζει σε μπλε. «Ο Ασλεϊ Μπίκερτον, ο οποίος ζει στην Ινδονησία, ήθελε με το έργο του να συνδέσει τον Ινδικό Ωκεανό με τη Μεσόγειο θάλασσα. Και το δείχνει με την πράσινη – μπλε επιφάνεια του έργου του μέσα στην οποία έχει προσθέσει τμήματα από το θαλάσσιο περιβάλλον του τόπου διαμονής του. Αντίστοιχα ο Νάρι Γουόρντ εισηγήθηκε να βάλουμε το έργο ενός άλλου σημαντικού καλλιτέχνη, του Τσεν Ζεν, ο οποίος πέθανε νέος και είχαν εκθέσει μαζί στο ΔΕΣΤΕ. Αρα όλα έχουν κάποια σύνδεση μεταξύ τους. Και η πίπα πάνω στο μπουκάλι της Coca Cola που βρίσκεται στην οροφή του Σφαγείου – έργο των νεανικών μου χρόνων – μετά από πρόταση – παρέμβαση του Μαουρίτσιο Κάτελαν άρχισε κι αυτό να καπνίζει. Δηλαδή ο Κάτελαν ήταν εκείνος που προσέθεσε τον καπνό ενεργοποιώντας το νεανικό μου εγχείρημα».

Σας ξενίζει ότι η δημόσια έκθεση της συλλογής σας δίνει στους επισκέπτες πληροφορίες και για εσάς;

«Οχι καθόλου. Ισχύει, όμως, και το αντίστροφο: να χρησιμοποιήσεις την τέχνη ως ασπίδα ώστε να μη σε δουν πραγματικά. Δεν με ενοχλεί καθόλου ο κόσμος που κοιτάζει με προσοχή μια έκθεση. Και έχει τη γνώμη του. Οποια και αν είναι. Αλλωστε αυτό είναι το επιδιωκόμενο. Με πειράζει όταν τη βλέπει αφηρημένα, αδιαφορώντας για τα έργα. Νιώθω πάντως πιο άνετα να είμαι συλλέκτης, γιατί συλλέγοντας μου επιτρέπεται να κάνω λάθος. Ενώ ο καλλιτέχνης πληρώνει για τα λάθη του με διαφορετικό, πιο επώδυνο τρόπο».

Οταν ο κόσμος επισκέπτεται μια έκθεση της συλλογής τι είναι αυτό που βλέπει;

«Δεν έχει να κάνει με εμένα, με τη στενή έννοια. Αλλά με μια ιδέα την οποία δείχνει ο επιμελητής με βάση ορισμένα έργα της συλλογής. Θα άξιζε όμως κάποτε να δείξω όλη τη συλλογή στο σύνολό της. Αν γινόταν αυτό, τότε θα φαινόταν μια ολόκληρη πορεία: τι επέλεγα όλα αυτά τα 44 χρόνια μέχρι σήμερα».

Στον κεντρικό χώρο του Σφαγείου της Υδρας δεσπόζουν τρεις λευκές φιγούρες από μέταλλο και λευκό αφρό πολυουρεθάνης, που δίνουν μια εξήγηση για την αίσθηση της «οικογένειας», η οποία κάνει τον Δάκη Ιωάννου ξεχωριστό ανάμεσα στους σύγχρονους μεγα-συλλέκτες. «Ο Πάβελ Αλτχάμερ αρχικά έκανε με τον τρόπο αυτό το πορτρέτο μου σα να ήμουν αρχηγός σε κοινότητα Ινδιάνων. Μετά είχε την ιδέα να κάνει και μερικούς καλλιτέχνες φίλους μου, τον Τζεφ Κουνς, τον Μαουρίτσιο Κάτελαν και τον Ουρς Φίσερ, ως αυτόχθονες της Αμερικής. Ομως συζητήσαμε και του εξήγησα ότι καθένας τους είναι ξεχωριστή περίπτωση και δε θα ήταν σωστό, ούτε αισθάνομαι, ότι είμαι ο αρχηγός τους. Δεν είναι αυτή η σχέση μας. Πιστεύω πολύ στον διάλογο και στη φιλία που είναι κάτι πολύτιμο και εντελώς διαφορετικό. Ο Πάβελ το κατάλαβε και έτσι ολοκλήρωσε το έργο φτιάχνοντας τον Κουνς σαν δόγη της Βενετίας, τον Κάτελαν σαν πτηνό με μακρύ ράμφος και τον Φίσερ ως πολυμήχανο ευρηματικό άνθρωπο – ρομπότ, καθώς του αρέσει διαρκώς να πειραματίζεται και να αλλάζει μέσα και τεχνοτροπίες».

Παρουσιάζετε ανάμεσα στα έργα και ένα NFT. Ποια είναι η θέση ενός ψηφιακού έργου τέχνης στη συλλογή ΔΕΣΤΕ;

«Το συνδύασα σαν φωτοστέφανο πάνω από το μπαρόκ ξυλόγλυπτο του Χριστού το οποίο είχα ανακαλύψει σε μια υπαίθρια αγορά στη Ρώμη όταν σπούδαζα αρχιτεκτονική. Είναι ένα NFT του Ουρς Φίσερ. Παρακολουθώ με προσοχή την περίπτωση των NFT έργων της νέας κρυπτοοικονομίας. Ωστόσο, δεν βλέπω να γίνεται ακόμη καμία συζήτηση για την ποιότητα του περιεχόμενου αυτών των έργων αλλά μόνο για τη διαδικασία απόκτησης. Μέχρι να κυριαρχήσουν στην αγορά της τέχνης οι μάνατζερ και τα hedge funds, τα μεγάλα Μουσεία αποκτούσαν έργα που άξιζαν να ενταχθούν στις συλλογές τους για καλλιτεχνικούς λόγους. Επειδή ήταν τολμηρά και πρωτοποριακά. Αυτή τη στιγμή, όμως, πολλά μεγάλα Μουσεία διοικούνται σχεδόν από τα hedge funds, και γι αυτό αγοράζουν “έργα – τρόπαια” σε υψηλά ποσά, ή οτιδήποτε έχει να κάνει με τη συναλλαγή και τους νέους τρόπους κυκλοφορίας του χρήματος. Και έτσι περιορίζεται ο ουσιαστικός διάλογος για τον εμπλουτισμό των μουσειακών συλλογών. Αντίστοιχα, δεν υπάρχει πια η έννοια του πραγματικού συλλέκτη, με τα κριτήρια που τη γνωρίζαμε έως σήμερα. Και αυτό μπορεί να αποδειχθεί καταστροφικό για την τέχνη και τους καλλιτέχνες».

Το 1985 ο Δάκης Ιωάννου αγόρασε το «One Ball Total Equilibrium Tank» του Τζεφ Κουνς. Ηταν το πρώτο έργο της συλλογής του και η αρχή μίας στενής φιλίας με τον αμερικανό καλλιτέχνη, διανθισμένης και με άλλα σημαντικά έργα που εντάχθηκαν στη συλλογή του. Ενα μοναδικό σχέδιο του καλλιτέχνη που τοποθετήθηκε στον στενό θάλαμο του Σφαγείου, ανακαλεί μία κοινή τους ανάμνηση από καλοκαιρινές οικογενειακές διακοπές στην Κέρκυρα. «Δεν νομίζω να έχει δείξει ποτέ Μουσείο έργο του Τζεφ Κουνς ζωγραφισμένο από το χέρι του. Με το ιχνογραφικό του αποτύπωμα. Επομένως αυτό εδώ είναι κάτι σπάνιο».

Είναι ο προάγγελος της δικής του έκθεσης στην Υδρα που ακολουθεί;

«Επειδή ο Κουνς έχει ένα δικό του ιδιαίτερο δεσμό με τον ελληνικό πολιτισμό, θέλει να ετοιμάσει από την αρχή ένα έργο σε συσχετισμό με την Ελλάδα και να είναι το σημαντικότερο έργο του. Μου υποσχέθηκε ότι θα είναι ξεχωριστό, αλλά δεν μου έχει αποκαλύψει το παραμικρό για την ιδέα του. Φανταστείτε ότι δέσμευσε τους συνεργάτες του με ρήτρα εμπιστευτικότητας για να μη μοιραστούν μαζί μου οποιαδήποτε πληροφορία. Θέλει να είναι έκπληξη για όλους μας. Οπότε αναμένουμε το επόμενο καλοκαίρι. Είναι και αυτό, με τον τρόπο του, μέρος του έργου».