«Οι καθημερινές λέξεις αποκτούν φτερά»

Ποια ήταν η πρώτη επαφή σας με την
ποίηση της Σιμπόρσκα ως αναγνώστριας
και ποιο το πρώτο ποίημά της που
μεταφράσατε;

Αν δεν μετράμε το σχολείο όπου ήταν υποχρεωτικό – παραφράζω εδώ έναν στίχο από το ποίημά της «Σε μερικούς αρέσει η ποίηση» – και όπου απήγγειλα τα ποιήματά της σε κάποιες σχολικές εκδηλώσεις, την ποίηση της Βισουάβα Σιμπόρσκα την ανακάλυψα για τον εαυτό μου αρκετά νωρίς, πολύ πριν της απονεμηθεί το Νομπέλ. Στις φιλολογικές και γλωσσολογικές μου σπουδές πάντα με απασχολούσε ιδιαίτερα η μελέτη της δύναμης των λέξεων, της ουσιαστικής επιρροής τους στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Ετσι πρώτα με συνεπήρε η εντυπωσιακή ικανότητα της Σιμπόρσκα να παίζει τόσο περίτεχνα με τις λέξεις, με τις εκφράσεις, με τα νοήματά τους. Αυτός ήταν και ο λόγος για τον οποίο, όταν άρχισα πια να ενδιαφέρομαι για τη μετάφραση, το πρώτο ποίημά της που μετέφρασα, με σκοπό την γλωσσική μου εξάσκηση, ήταν το «Τρεις λέξεις πιο παράξενες» – μια πολύ σύντομη ποιητική μελέτη πάνω στα παράδοξα και στις αδυναμίες της γλώσσας. Και αυτό το σύντομο ποίημα αποτέλεσε τελικά το πρελούδιο για την κατοπινή ενασχόλησή μου με τη μετάφραση του έργου της στα ελληνικά. Ενώ σκεπτόμενη πια τον έλληνα αναγνώστη, ξεκίνησα με ένα απ’ τα αγαπημένα μου ποιήματα, το «Μονόλογος για την Κασσάνδρα».

Πιστεύετε στην ιδέα ότι «μετάφραση είναι αυτό που χάνεται στην ποίηση» ή μπορεί
να προκύψει κάτι εξίσου ποιητικό;

Μια που συμμερίζομαι τον «ορισμό», ή πιο σωστά τον μη ορισμό της ποίησης όπως μας τον δίνει η Σιμπόρσκα στο προαναφερθέν ποίημά της «Σε μερικούς αρέσει η ποίηση», όπου με απλότητα εκμυστηρεύεται πως το τι θα πει ποίηση δεν το ξέρει, θα αντισταθώ σ’ αυτήν την αναστροφή τού – κατά τα άλλα έξυπνα διατυπωμένου – αφορισμού που αποδίδεται στον Ρόμπερτ Φροστ. Βέβαια είναι πιο εύκολο να διατυπώσεις έναν ορισμό για τη μετάφραση, αλλά και αυτή είναι μια τέχνη που δεν χρησιμοποιεί μόνο τα εργαλεία της γλώσσας – τουλάχιστον όσο ακόμα την κάνουν ζωντανοί άνθρωποι. Ο μεταφραστής είναι και αυτός δημιουργός, μόνο που η θέση του είναι, και σ’ όλη τη διαδικασία της μετάφρασης πρέπει να παραμείνει, στο παρασκήνιο, εφόσον το καθήκον του είναι να υπηρετεί τον αυθεντικό λόγο και ύφος του συγγραφέα. Προφανώς κάποια πράγματα χάνονται στη μετάφραση, σημαντικό όμως είναι ο μεταφραστής να έχει πάντοτε καθαρή επίγνωση αυτού που δεν καταφέρνει να σώσει και να προσπαθεί με άλλους τρόπους να κρατήσει, να ισορροπήσει, το ζητούμενο ύφος.

Ποια στοιχεία του ύφους της Σιμπόρσκα οφείλατε να λάβετε υπόψη σας σε όλο το σώμα των μεταφράσεων;

Το ξεχωριστό ύφος της Σιμπόρσκα έχει πολλά χαρακτηριστικά τα οποία διεκδικούν τη συνεχή προσοχή του μεταφραστή. Αυτό όμως που απαιτούσε εδώ ίσως τη μεγαλύτερη προσοχή ήταν εκείνη η αριστοτεχνική επιδεξιότητά της στη χρήση του καθημερινού λόγου, η οποία και αποκρύπτει το φιλοσοφικό βάθος της ποίησής της. Η Σιμπόρσκα κτίζει τον ποιητικό της κόσμο με ένα ουσιαστικά «μη ποιητικό» ύφος, κάνοντας εκτενή χρήση της καθομιλούμενης γλώσσας, χρησιμοποιώντας συνηθισμένες φράσεις της καθημερινότητας. Μιλάει λοιπόν σχεδόν όπως μιλάμε εμείς. Αλλά είναι αυτό το «σχεδόν» που κάνει την ειδοποιό διαφορά· η αριστουργηματική ποιητική χρήση του καθημερινού λόγου. Τα πάντα εδώ κρύβονται στον δεξιοτεχνικό χειρισμό των γλωσσικών πόρων, οι οποίοι στην καθημερινή τους χρήση φαίνονται τόσο συνηθισμένοι, ενώ στο ποιητικό ύφος της Σιμπόρσκα αποκτούν φτερά. Οι ποιητικές λεπτομέρειες είναι βαθιά μελετημένες και κάθε λέξη έχει μια σημαντική, από πολλές πλευρές τέλεια στοχασμένη θέση· ενδείξεις ποίησης όχι μόνο διανοητικής αλλά και σημασιολογικής. Ολα αυτά έπρεπε να τα έχω συνεχώς υπόψη. Να προσέχω να μην πέσω στην παγίδα της «ωραιοποίησης» ή της «ποιητικοποίησης» του λόγου της ποιήτριας και να είμαι σε συνεχή εγρήγορση για τον εντοπισμό αυτού του «σχεδόν», η μετάφραση του οποίου αποτελούσε και τη μεγαλύτερη δυσκολία. Να το αποδώσω, και όχι να το εξηγήσω δηλαδή.

Πώς θα περιγράφατε την ειρωνεία και το χιούμορ της Σιμπόρσκα απέναντι στη ζωή και τον κόσμο;

Παραδόξως, αν και η Σιμπόρσκα πραγματεύεται τον κόσμο με πλήρη σοβαρότητα, η φιλοσοφία της γι’ αυτόν, και γενικώς για τη ζωή, στηρίζεται, θα έλεγα, στο αστείο. Ή να το πω αλλιώς: η δραματική της ποίηση διαποτίζεται με το γεμάτο φιλοσοφικό βάθος αστείο. Σαν να ήθελε η ποιήτρια συνεχώς να υπογραμμίζει ότι η τραγωδία της ύπαρξης και η αστεία πλευρά της ζωής είναι πράγματα αδιαχώριστα. Η Σιμπόρσκα διαλέγει το αστείο, το χιούμορ ή την ειρωνεία, για να αντιταχθεί στη μεγαλοστομία, να αποφορτώσει τη σοβαρότητα, να δημιουργήσει την απαραίτητη αποστασιοποίηση, η απουσία της οποίας δεν επιτρέπει την ψύχραιμη βαθυστόχαστη σκέψη. Χάρη σ’ αυτά ο υπαρξιακός διαλογισμός στην ποίησή της είναι βαθύς δίχως να σ’ επιβαρύνει.Tο χιούμορ της είναι λεπτό και έχει αποχρώσεις. Οταν αφορά τον άνθρωπο ή γενικά την ανθρώπινη κατάσταση, συνοδεύεται συχνά και από αίσθημα συμπάθειας και συμπόνιας. Ας σημειώσουμε ότι τον άνθρωπο – που είναι μέρος του κόσμου – η Σιμπόρσκα τον προσλαμβάνει ως ον τραγικό και τραγελαφικό συνάμα, και το περιγράφει ως «χίλιες δυο χαρές».

Πώς εντοπίζονται αυτά τα στοιχεία που προαναφέραμε, για παράδειγμα, στο ποίημα «Δυο μαϊμούδες του Μπρίγκελ»;

Το συγκεκριμένο ποίημα είναι ολόκληρο κτισμένο με ειρωνεία. Η ιδέα βασίζεται στην αναστροφή των ρόλων· ο άνθρωπος στις απολυτήριές του εξετάσεις, στο μάθημα της Ιστορίας των Ανθρώπων, εξετάζεται από δύο μαϊμούδες, δηλαδή ένα κατώτερό του είδος. Και δεν τα πάει καλά, μπερδεύει τα λόγια του, χάνεται στις απαντήσεις. Οι εξεταστές του τον ακούν με ειρωνικό ύφος και του κάνουν τον υποβολέα κουδουνίζοντάς του τις αλυσίδες τους. Ενας μικρός πίνακας του Μπρίγκελ γίνεται εδώ το πρόσχημα για τον αναστοχασμό πάνω στην υποδούλωση και στην ελευθερία. Οι εκπρόσωποι του κόσμου της φύσης κρίνουν τον άνθρωπο και την Ιστορία που αυτός δημιουργεί. Η «φύση» υποβάλλει σε εξετάσεις, άρα και σε αξιολόγηση, τον ανθρωπισμό του ανθρώπου και το συμπέρασμα είναι εις βάρος του. Υπάρχουν πολλά στην Ιστορία των Ανθρώπων που μπορούν να μας εξαναγκάσουν να κομπιάζουμε, να σωπαίνουμε. Με τη χρήση του ίδιου ειρωνικού ύφους, αλλά και με περισσότερη δόση χιούμορ, θα συναντήσουμε παρόμοιες σκέψεις και στο καταπληκτικό ποίημα «Τάρσιος». Αλήθεια, πόσοι γνωρίζουμε τι είναι αυτός ο μυστηριώδης τάρσιος;

Διαβάσατε άλλες μεταφράσεις της Σιμπόρσκα την περίοδο που δουλεύατε;

Αυστηρά απαγορευμένες ήταν όλες οι ελληνικές μεταφράσεις. Ο λόγος προφανής, να μην επηρεαστώ από τις λύσεις των συναδέλφων, οι οποίες θα μπορούσαν ίσως να μου περιορίσουν την ελευθερία δημιουργικής σκέψης. Σε κάποια κομβικά σημεία, εκεί όπου ταλαντευόμουν πολύ στην επιλογή διαφορετικών λύσεων, τις συνέκρινα μερικές φορές με μεταφράσεις σ’ άλλες ξένες γλώσσες, έχοντας όμως πάντα την απόλυτη συνείδηση ότι στη μετάφραση του ποιητικού λόγου αυτό βοηθά σπάνια. Κάποιες φορές μπορεί και να βλάψει, κάτι που βγαίνει στην επιφάνεια αρκετά συχνά σε μεταφράσεις από μια τρίτη γλώσσα, δηλαδή σε μεταφράσεις από μεταφράσεις.

Ποιήματα

Δυο μαϊμούδες του Μπρίγκελ

(Από «Το κάλεσμα στον Γέτι», 1957)

Έτσι μοιάζει το μεγάλο μου όνειρο για τις απολυτήριές μου

εξετάσεις:

δυο μαϊμούδες κάθονται αλυσοδεμένες στο παράθυρο,

πίσω απ’ το παράθυρο ίπταται ο ουρανός

και κάνει μπάνιο η θάλασσα.

Δίνω το μάθημα της Ιστορίας των Ανθρώπων.

Μπερδεύω τα λόγια μου και κομπιάζω.

Η μία μαϊμού, με βλέμμα καρφωμένο πάνω μου, ακούει

ειρωνικά,

η άλλη τάχα μου μισοκοιμάται –

αλλά όταν μετά την ερώτηση πέφτει σιωπή,

μου κάνει τον υποβολέα

κουδουνίζοντας ελαφρά την αλυσίδα της.

Γράφει η Ζουλκίεβιτς στην εισαγωγή: «Η τρίτη ποιητική συλλογή της Βισούαβα Σιμπόρσκα δημοσιεύεται το 1957, ένα χρόνο μετά τον Πολωνικό Οκτώβρη, που έδωσε τέλος στην εποχή του σταλινισμού στη χώρα. Τιτλοφορείται Το κάλεσμα στον Γέτι [Wołanie do Yeti] και θεωρείται από την κριτική ως το δεύτερο και ουσιαστικό ντεμπούτο της ποιήτριας. Αναδύεται εδώ μια ατόφια ποιητική προσωπικότητα, ώριμη και με

πολλά υποσχόμενη συνέχεια. Η ηθική αναμέτρηση με το παρελθόν παίρνει την ειδική -θα λέγαμε και συμβολική πια- μορφή της».

Μονόλογος για την Κασσάνδρα            (Από το «Χίλιες δυο χαρές», 1967)

Είμαι εγώ, η Κασσάνδρα.

Κι αυτή είναι η πόλη μου κάτω από τις στάχτες.

Κι αυτά είναι η ράβδος και οι προφητικές κορδέλες μου.

Κι αυτό είναι το κεφάλι μου γεμάτο αμφιβολίες.

Είναι αλήθεια, θριαμβεύω.

Το δίκιο μου έως τον ουρανό σελάγισε.

Μόνο οι προφήτες που δεν τους εμπιστεύονται

αντικρίζουν τέτοιους ορίζοντες.

Μόνο αυτοί που ξεκίνησαν με λάθος τρόπο

κι οι προφητείες τους μπορούσαν να επαληθευτούν τόσο

γρήγορα

σαν εκείνοι καθόλου να μην υπήρξαν.

Τώρα θυμάμαι ξεκάθαρα

πως οι άνθρωποι όταν με έβλεπαν σώπαιναν ξαφνικά.

Το γέλιο κοβόταν.

Τα χέρια απομακρύνονταν.

Τα παιδιά έτρεχαν στις μητέρες τους.

Δεν ήξερα καν τα εφήμερα ονόματά τους.

Κι εκείνο το τραγούδι για ένα μικρό πράσινο φύλλο –

κανείς δεν το τελείωνε μπροστά μου.

Τους αγαπούσα.

Αλλά τους αγαπούσα αφ’ υψηλού.

Από ύψη πέραν της ζωής.

Από το μέλλον. Όπου υπάρχει πάντοτε κενό

και απ’ όπου τίποτα πιο εύκολο απ’ το να δεις το θάνατο.

Λυπάμαι που η φωνή μου ήταν σκληρή.

Δείτε τον εαυτό σας από τα άστρα -φώναζα-

δείτε τον εαυτό σας από τα άστρα.

Άκουγαν και χαμήλωναν το βλέμμα τους.

Ζούσαν μέσα στη ζωή.

Τόσο ανεμοδαρμένοι.

Προδεδικασμένοι.

Από τη γέννηση σε απερχόμενα σώματα.

Αλλά υπήρχε μέσα τους κάποια νωπή ελπίδα,

μικρή φλόγα που αναζωογονείται τρεμοπαίζοντας.

Γνώριζαν τι σημαίνει η στιγμή,

αχ, έστω μία, όποια να ‘ναι,

προτού –

Και να που δικαιώθηκα.

Μόνο που απ’ αυτό δεν βγαίνει τίποτα.

Κι αυτό είναι το καψαλισμένο πέπλο μου.

Κι αυτές είναι οι προφητικές μου παλιατζούρες.

Κι αυτό είναι το δικό μου παραμορφωμένο πρόσωπο.

Ένα πρόσωπο που δεν ήξερε ότι μπορούσε να είναι όμορφο.

Από την εισαγωγή της Ζουλκίεβιτς: «Η συλλογή Χίλιες δυο χαρές [Sto pociech] … όχι μόνο επιβεβαίωσε την υψηλή αξία της ποίησής της, εμπλουτίζοντας τους θησαυρούς της πολωνικής λογοτεχνίας, αλλά ξεκάθαρα πια διατράνωσε το φιλοσοφικό υπόβαθρο του έργου της… Προβάλλεται εδώ ο στοχασμός πάνω στη μυστήρια ύπαρξη του ανθρώπινου γένους στο σύμπαν, του ανθρώπου που «πραγματικά συνέβη κάτω από ένα απ’ τα επαρχιακά άστρα». Εξετάζεται επίσης η θέση του ανθρώπινου γένους στη φύση και στην ιστορία του πολιτισμού, ξεκινώντας από την παλαιολιθική εποχή».

Βισουάβα Σιμπόρσκα
Η ζωή εδώ και τώρα
Μτφ. Μπεάτα Ζουλκιέβιτς
Εκδ. Καστανιώτη, σελ. 248
Τιμή 16 ευρώ