Ο κοσμοπολίτης Ευριπίδης

Είναι πλέον κοινοτοπία να αναφερόμαστε στους μεγάλους Ελληνες και Λατίνους συγγραφείς και να τους χαρακτηρίζουμε με τον όρο κλασικούς ως προσεχής πληροφορία, για να δανειστώ έναν όρο της Κυβερνητικής. Είναι σαν αυτό που έλεγαν οι παλιοί, «θα τον βρούμε μπροστά μας». Αν εξαιρέσει κανείς την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, κανένας άλλος συγγραφέας στην ιστορία του πολιτισμού δεν έχει τη διάδοση και τη συνεχή μελέτη και έρευνα, όσο οι Ελληνες και οι Λατίνοι κλασικοί. Εκεί που σκέφτεσαι πως σε μια εποχή φάνηκε, με τις νέες αναγνώσεις που διάβασες, πως πρέπει να εξαντλήθηκε το ενδιαφέρον, έρχεται να σε αιφνιδιάσει, όχι ένα άρθρο, αλλά τόμοι πολυσέλιδοι, με προσεγγίσεις πρωτότυπες και με την αποκάλυψη πτυχών της σκέψης που, πράγματι, φαντάζουν και είναι μελλοντικά ερωτήματα προσεχών πνευματικών, ιστορικών, αισθητικών πεδίων.

Ισως γι’ αυτό μας ξάφνιασε η απόφαση του Πανεπιστημίου του Πρίνστον να αφαιρέσει από τη διδασκαλία των αρχαίων Ελλήνων κλασικών τη γνώση του αυθεντικού εργαλείου προσέγγισης, την κατοχή της γλώσσας που γράφτηκαν τα ανεξάντλητα στη μελέτη ποιητικά, ρητορικά, φιλοσοφικά, ιστορικά, επιστημολογικά, περιηγητικά, θεολογικά και μυθολογικά κείμενα. Η Ευρώπη ακόμη ανθίσταται, παρ’ όλο που κι εκεί έχουν συρρικνωθεί τα κληροδοτήματα που συντηρούσαν έδρες κλασικών σπουδών, αλλά και το ενδιαφέρον των νέων γενιών έχει περιοριστεί σε λιγότερους, αλλά πάντα συγκινητικά αφιερωμένους στη μελέτη του Ομήρου, των τραγικών, του Πλάτωνα, των Προσωκρατικών, του Θουκυδίδη, των ποικίλων φιλοσοφικών σχολών (από τους Κυνικούς έως τους Στωικούς). Είναι τόσες και τολμηρές οι προσεγγίσεις, π.χ. του Ευριπίδη, ώστε σταθερά τα τελευταία χρόνια μελετάται ως πρωταρχική πηγή της νεωτερικότητας, ακόμη και πιο τολμηρών καταδύσεων με το σκάφανδρο του μεταμοντερνισμού.

Πιστεύω πως στην εποχή μας κανένας εκδότης δεν έχει αυτοκτονικές οικονομικά προθέσεις, άρα, όταν εκδίδει, ειδικά στον τόπο μας με το ευάριθμο αναγνωστικό κοινό για κλασικές σπουδές, πολυσέλιδους τόμους με ειδικευμένες εργασίες πάνω στον Ευριπίδη, γνωρίζει την αγορά, γνωρίζει τις ανάγκες ενός κοινού που μπορεί να συντηρήσει μια ογκώδη και εξαντλητική μελέτη του Ευριπίδη. Οταν ένας βρετανικός οίκος εκδίδει έναν τόμο μεγάλου σχήματος 800 σελίδων, γνωρίζει πως απευθύνεται σε ένα παγκόσμιο κοινό που γνωρίζει αγγλικά, από την Ευρώπη ως την Ασία, τη Βόρειο και Νότιο Αμερική και την Αυστραλία και πολλές χώρες της Αφρικής. Πρόχειρα, έχοντας υπ’ όψιν τους τελευταίους καταλόγους, τα αρχαία ελληνικά γράμματα διδάσκονται σε περίπου 500 Πανεπιστήμια σε όλο τον πλανήτη.

Σε αυτό το κοινό των σπουδαζόντων ελληνική αρχαία σκέψη και γλώσσα απευθύνεται ο τόμος «Ευριπίδης» των εκδόσεων Willey, σε επιμέλεια της καθηγήτριας Laura K. MacClure. Περιέχει όλα (!) τα έργα του Ευριπίδη στο πρωτότυπο και 38 μελέτες πάνω στο έργο του από διακεκριμένους καθηγητές – μελετητές του. Είναι, όμως, ηρωισμός για έναν ελληνικό εκδοτικό οίκο, τον University Studio Press, να εκδίδει στα ελληνικά αυτόν τον πολύτιμο θησαυρό, ανοιχτό στη μελέτη, ακόμη και στον διάλογο, ακόμη και στη γόνιμη αντίθεση με τις απόψεις των μελετητών. Αγοράζοντας κανείς αυτόν τον τόμο, κατ’ αρχάς έχει όλο το σώμα των ευριπίδειων τραγωδιών στη βιβλιοθήκη του. Και κάθε φορά που θα τον ξεφυλλίζει η πρώτη σκέψη που τον κυριαρχεί είναι πως όλο το έργο του τραγικού ποιητή περιέχεται σε 250 σελίδες. Σε 250 σελίδες ένα έργο που για 2.500 χρόνια μελετάται, διδάσκεται, αναλύεται με όλες τις μεθόδους σκέψης που εμφανίστηκαν μετά από αυτό (Ψυχανάλυση, Κοινωνιολογία, δομισμός, αποδομισμός, μοντερνισμός, μεταμοντερνισμός, Κυβερνητική κ.ά.). Μέσα σε 250 σελίδες ο αναγνώστης έχει στη διάθεσή του τα αίτια και τις συνέπειες των ανθρωπίνων πράξεων που καταλύουν τον κανόνα της συμπεριφοράς. Και έχει τη συνεχή έκπληξη πως μέσα σε δυόμισι χιλιετίες, παρ’ όλη την αλματώδη ανάπτυξη του τεχνικού πολιτισμού, παρ’ όλο που από τη βοϊδάμαξα φτάσαμε στα επανδρωμένα διαστημόπλοια, τα ανθρώπινα ήθη, οι αξίες, τα πάθη παρέμειναν αναλλοίωτα, έτσι που η θυσία της Ιφιγένειας αναβιώνει σήμερα στα Γλυκά Νερά και ο δίκαιος Αριστείδης εξορίζεται με το όνομα Ναβάλνι από τον πολιτικό του αντίπαλο. Από την αρχαιότερη σωζόμενη «Αλκηστιν» έως τον αμφιλεγόμενο «Ρήσο» το ευριπίδειο κόρπους είναι εκεί για να το χρησιμοποιήσει ως μπούσουλα ο ψυχίατρος, ο ψυχαναλυτής, ο κοινωνιολόγος, ο ιστορικός, ο γλωσσολόγος, ο κριτικός της λογοτεχνίας, ο θεατρολόγος, ο βοτανολόγος, ο γιατρός, ο επιδημιολόγος, ο οικονομολόγος, ο ζωγράφος και, βέβαια, ο εγκληματολόγος. Από την άλλη μεριά, ο καθαρός λυρικός ποιητής Ευριπίδης στα χορικά του φτάνει σε μια αυτόνομη ποιητική παρουσία, ένα μουσικό πλαίσιο που προσεγγίζει την ανθρώπινη συμπεριφορά μέσα από τη διάσταση αρμονίας και δυσαρμονίας. Ο Ευριπίδης υπήρξε συνομιλητής του Σωκράτη, του Ισοκράτη, του Θουκυδίδη, των Σοφιστών, του Περικλή, του Αλκιβιάδη, αλλά και των Τριάκοντα Τυράννων. Η παράδοση μας πληροφορεί πως διέθετε τη μεγαλύτερη συλλογή χειρογράφων στη βιβλιοθήκη του.

Είναι, λοιπόν, ένα γόνιμο χωράφι που 2.500 χρόνια καλλιεργείται, αλλάζει συχνά καλλιέργεια, αντέχει στον καιρό, αντέχει στα έντομα, αντέχει στην ξηρασία και στις πλημμύρες. Ο εξαίρετος τόμος που κυκλοφορεί στα ελληνικά περιέχει μελέτες πρόσφατες, άρα με νέες μεθόδους ερμηνείας και με νέα εργαλεία εξόρυξης, την εποχή που ξεφύτρωσαν προσεγγίσεις με άξονα τον φεμινισμό, τη φυλετική μελέτη (δηλαδή και τη φυλή και το φύλο). Είναι ένα εγχειρίδιο, ένας πανδέκτης της σύγχρονης ερευνητικής ματιάς στον μεγάλο τραγικό. Μετά από τα άπαντα του ποιητή ακολουθούν σε μέρη οι προσεγγίσεις των ειδικών επιστημόνων στο πνεύμα και την ποίησή του, στο περιεχόμενο και τη μορφή. Στο πρώτο μέρος εξετάζεται η παράδοση του κειμένου, δηλαδή η περιπέτεια των χειρογράφων και των προβλημάτων τους στα χειρόγραφα που απόκεινται σε διάφορες πηγές. Στο ίδιο μέρος εξετάζεται η εξέλιξη του τραγικού είδους από τις απαρχές του έως τον νεωτερισμό του Ευριπίδη. Στο δεύτερο μέρος αναλύονται πρώιμες τραγωδίες («Αλκηστη», «Μήδεια», «Ηρακλείδες», «Ιππόλυτος», «Ανδρομάχη», «Εκάβη», «Ικέτιδες», «Ηλέκτρα», «Ηρακλής Μαινόμενος»), στο τρίτο μέρος αναλύονται οι όψιμες τραγωδίες «(«Τρωάδες», «Ιφιγένεια εν Ταύροις», «Ιων», «Ελένη», «Φοίνισσες», «Ορέστης», «Ιφιγένεια εν Αυλίδι», «Βάκχες»), ενώ στο τέταρτο μέρος προσεγγίζονται σατυρικά δράματα, ψευδεπίγραφα και αποσπάσματα σωζόμενα («Κύκλωψ», «Ρήσος»). Στο πέμπτο μέρος μπαίνουμε στο ψητό. Μορφή, δομή, ο Χορός και η μουσική στο έργο του. Στο έκτο μέρος εξετάζεται το πνευματικό περιβάλλον στην εποχή που δημιουργεί ο Ευριπίδης. Αναλύεται ο τρόπος που προσλαμβάνει τον κοινόχρηστο μύθο, τις επεμβάσεις του, τις αιρέσεις του, τις προεκτάσεις του. Επίσης, διεξοδικά μελετάται η θέση της θρησκείας στο έργο του και η επίδραση της κριτικής των Σοφιστών στην επιβίωση των θρησκευτικών ηθών. Στο ίδιο μέρος η μελέτη προχωρεί με γνώμονα τις σύγχρονες προσεγγίσεις των αρχαίων κοινωνιών στα προβλήματα του φύλου και των έμφυλων σχέσεων. Στο έβδομο μέρος εξετάζεται παράλληλα ο Ευριπίδης με το έργο του Αριστοφάνη (και της κριτικής του στο έργο του τραγικού) και μελετάται η επίδραση της σοφιστικής σκέψης και αμφισβήτησης στο έργο του τραγικού ποιητή. Στο ίδιο κεφάλαιο η Αν Ντάνιαν εξετάζει πώς προσέγγισε ο 4ος π.Χ. αιώνας τον τραγικό, σε εποχή παρακμής της πόλεως και κυριαρχίας του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη και, βέβαια, της Νέας Κωμωδίας του Μενάνδρου. Στο ίδιο μέρος ανιχνεύονται οι επιρροές (συχνά σκανδαλώδεις, αλλά και αιρετικές) που ασκεί ο τραγικός στις λατινικές τραγωδίες του Σενέκα. Τελευταίο άρθρο της Μπάρμπαρα Γκοφ: με λεωφορείο τις «Βάκχες» διατρέχεται ο 20ός και ο 21ος αιώνας και καταγράφονται οι τρόποι, οι μορφές και το σκεπτικό της πρόσληψης του Ευριπίδη στα χρόνια μας.

Αν οι σπουδαίοι ξένοι ερευνητές γνώριζαν (και σπεύδαμε να τους τροφοδοτήσουμε) πως τραγωδίες του Ευριπίδη διασκευάστηκαν και για τον ελληνικό Καραγκιόζη (έχω δει τον «Κύκλωπα» στη Λαμία το 1953)! Τελειώνω την περιδιάβαση στο έξοχο αυτό ορυχείο τραγικού κοιτάσματος με τα «Συμπεράσματα» της επιμελήτριας: «Ο Ευριπίδης, όπως αναδύεται από αυτές τις σελίδες, αποτελεί προϊόν αιώνων κειμενικής παράδοσης, κριτικής πρόσληψης και ερμηνείας. Κάθε πολιτισμός από κάθε χρονική περίοδο επισημαίνει νέα ζητήματα στο έργο του και ανιχνεύει νέα νοήματα επίκαιρα για τη δική του εποχή, ενώ οι θεατές και οι αναγνώστες στις αρχές του 20ού αιώνα, επηρεασμένοι από την αλματώδη εξέλιξη της επιστήμης της Ψυχολογίας, βρήκαν στον ποιητή ένα απαράμιλλο συναισθηματικό βάθος συγκριτικά με τους άλλους τραγικούς. Σήμερα ο Ευριπίδης απηχεί τις βαθύτερες ανησυχίες μας για το διαρκώς επιδεινούμενο πολιτικό τοπίο και εξερευνά ζητήματα προσωπικής και κοινωνικής ταυτότητας».

Διατρέχοντας αυτό το πολύτιμο και πολυπρισματικό εγχειρίδιο, μέσα στις 38 μελέτες συνάντησα (και χάρηκα) τρεις Ελληνες μελετητές, την Ειρήνη Βισβάρδη, την Αννα Λάμαρη και τον Βάιο Λιαπή. Εχοντας μεταφράσει και χαρεί σε επιδαύριες παραστάσεις 12 τραγωδίες του Ευριπίδη, νοσταλγώ μια ανάλογη με αυτή την παρουσίαση συλλογών Ελλήνων επιστημόνων πάνω στα αριστουργήματα του Ευριπίδη, και όχι μόνον. Και ομιλώ χωρίς υπερβολή πως πολλές μελέτες που γράφτηκαν στα ελληνικά, αν είχαν γραφεί στα αγγλικά ή μεταφραστεί, θα είχαν ανάλογη και συχνά διακεκριμένη θέση στη διεθνή βιβλιογραφία για τον Ευριπίδη, τους άλλους τραγικούς, τον Αριστοφάνη, τον Ομηρο κ.ά. Το έξοχο βιβλίο του Αλέξη Σολομού «Ο ζωντανός Αριστοφάνης» έχει μεταφραστεί σε τρεις διαφορετικές ευρωπαϊκές γλώσσες και έγινε μπεστ σέλερ στην Αμερική.

ΥΓ: Η επιμέλεια του τόμου που παρουσίασα έγινε από τους καθηγητές Εβίνα Σιστάκου και Αντώνη Ρεγκάκο και οι μεταφράσεις των άρθρων από τους Δημήτρη Μουρατίδη, Φωτεινή Πέτικα – Ψαρούλη, Μαρία – Δέσποινα Ράμμου και Φιλιώ Φιλίππου.

Laura K.McClure (επιμ.)
Ευριπίδης – 35 μελέτες
Μτφ. Δημήτρης Μουρατίδης, Φωτεινή Πέτικα – Ψαρούλη, Μαρία – Δέσποινα Ράμμου, Φιλιώ Φιλίππου
Εκδ. University Studio Press, σελ. 704
Τιμή 67 ευρώ