Ο δρόμος προς την κανονικότητα είναι γεμάτος προκλήσεις

Η πρόσφατη υιοθέτηση σε επίπεδο ΕΕ του προτεινόμενου Κανονισμού για τα ψηφιακά πιστοποιητικά Covid-19 με σκοπό τη διευκόλυνση των ταξιδιών και την αναζωογόνηση του τουρισμού στην Ευρώπη αναζωπύρωσε τη συζήτηση για το εάν ο εμβολιασμός κατά του Covid-19 πρέπει να συνοδεύεται από ειδικούς κανόνες και προνόμια. Αρκετές χώρες έχουν ήδη αρχίσει να εφαρμόζουν ή εξετάζουν το ενδεχόμενο χρήσης των λεγόμενων «ψηφιακών διαβατηρίων υγείας» ή «διαβατηρίων ανοσίας». Υπολογίζεται ότι επί του παρόντος λειτουργούν παγκοσμίως περισσότερα από 70 ψηφιακά διαβατήρια υγείας και 14 εφαρμογές διαβατηρίων εμβολίων.

Αν και το πιστοποιητικό αναμένεται να επιτρέψει στους ανθρώπους να ταξιδεύουν ελεύθερα και με ασφάλεια σε όλη την Ευρώπη και η ιδέα αυτή καθεαυτή είναι αρκετά παλιά, η μαζική του χρήση δεν στερείται επιστημονικών, νομικών και ηθικών προκλήσεων. Πρώτα απ’ όλα, η έκδοσή τους συνοδεύεται από επιστημονική αβεβαιότητα σε σχέση με το εάν οι εμβολιασμοί αποκλείουν τη δυνατότητα μετάδοσης του ιού, με τη διάρκεια και τον τύπο της ανοσίας των εμβολιασμένων αλλά και την έκταση της προστασίας που παρέχεται από τον εμβολιασμό, ιδιαίτερα έναντι νέων μεταλλάξεων.

Η έκδοση και η χρήση πιστοποιητικών ηλεκτρονικού εμβολιασμού Covid-19 ενδέχεται επίσης να συναντήσει διάφορα εμπόδια όπως τα ετερογενή πρωτόκολλα επικοινωνίας, θέματα τυποποίησης και διαλειτουργικότητας με άλλες εφαρμογές αλλά και θέματα απορρήτου και ασφάλειας καθώς τα διαβατήρια αυτά είναι δυνητικά ευάλωτα σε τυχόν κυβερνοεπιθέσεις,  ειδικά εάν αυτά τα δεδομένα αποθηκεύονται σε μια κεντρική βάση δεδομένων σε επίπεδο κάθε κράτους-μέλους. Πρέπει να σημειωθεί ότι παρά την υιοθέτηση ενός κοινού πιστοποιητικού, τα κράτη-μέλη διατηρούν την αποκλειστική αρμοδιότητα να θέτουν τους περιοριστικούς εκείνους κανόνες που συνοδεύουν κάθε είσοδο στη χώρα. Πέραν αυτού, δεδομένου επίσης ότι το πιστοποιητικό χορηγείται μόνο σε όσους έχουν εμβολιαστεί με εμβόλια που έχουν εγκριθεί σε επίπεδο ΕΕ, ανακύπτουν ερωτηματικά σχετικά με την αναγνώριση των πιστοποιητικών εμβολιασμού όσων πολιτών της ΕΕ / τρίτων χωρών έχουν εμβολιαστεί με εμβόλια που δεν έχουν ακόμη εγκριθεί από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (EMA).

Το ενδεχόμενο τα πιστοποιητικά αυτά να αναπτύξουν μια πιο «μόνιμη» χρήση που υπερβαίνει τις συγκεκριμένες ταξιδιωτικές ανάγκες είναι επίσης ορατός, καθώς όλο και περισσότεροι οργανισμοί το καθιστούν βασικό προαπαιτούμενο για την πρόσβαση σε ορισμένες υπηρεσίες, τοποθεσίες ή δραστηριότητες και εργαλείο de facto προσδιορισμού του βαθμού ελευθερίας ή δικαιωμάτων των ατόμων. Χωρίς τις κατάλληλες εγγυήσεις και διασφαλίσεις, τα πιστοποιητικά μπορούν δυνητικά να οδηγήσουν σε μια κοινωνία δύο επιπέδων με τους εμβολιασμένους να απολαμβάνουν πλήρη δικαιώματα και προνόμια ενώ οι μη εμβολιασμένοι μπορεί να βρεθούν αντιμέτωποι με φαινόμενα κοινωνικού στιγματισμού και περιθωριοποίησης.

Επομένως, όπως προειδοποιούν αρκετές Αρχές προστασίας προσωπικών δεδομένων και επιτροπές βιοηθικής, η χρήση των διαβατηρίων ανοσίας δεν πρέπει να παγιωθεί ως μέσο προσδιορισμού της κατάστασης της υγείας των ανθρώπων και εμμέσως για τον προσδιορισμό του βαθμού ελευθεριών και δικαιωμάτων που μπορούν να απολαμβάνουν συγκεκριμένες ομάδες πληθυσμού. Αντιθέτως, θα πρέπει να προσεγγιστεί ως ένα μόνο από τα πολλά μέτρα δημόσιας υγείας που έχουν τη δυνατότητα να βοηθήσουν την κοινωνία να επανέλθει σταδιακά σε κάποια μορφή κανονικότητας. Η εφαρμογή των σχετικών κανόνων θα πρέπει να έχει σαφή ηθική αιτιολόγηση και να βασίζεται σε νομικές ρήτρες που θα διασφαλίζουν όχι μόνο την προσωρινότητά τους αλλά και την προσαρμογή τους στα διαρκώς μεταβαλλόμενα επιστημονικά δεδομένα, ειδικά σε σχέση με την αποτελεσματικότητα κάθε εμβολίου απέναντι στις διάφορες μεταλλάξεις.

Καθώς πολλές χώρες επιταχύνουν τους εμβολιασμούς και κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο προσπαθούν να βρουν τρόπους επανεκκίνησης της οικονομίας, η ζήτηση για διαβατήρια εμβολίων θα αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου. Η ασφάλεια, η ακεραιότητα και η εγκυρότητά τους, καθώς και η σαφής οριοθέτηση της χρήσης τους, θα καθορίσουν εν πολλοίς την αποδοχή τους σε κοινωνικό επίπεδο.

Ο Μιχάλης Κρητικός είναι ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ, ερευνητικός εταίρος σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Ελεύθερου Πανεπιστημίου των Βρυξελλών