Το μυθιστόρημα που λυτρώνει

Αναρωτιέμαι τι είναι αυτό που έκανε τους Ιταλούς μια νύχτα του 2019, να σταθούν στην ουρά τα μεσάνυχτα, έξω από τα βιβλιοπωλεία στη Ρώμη, για να πάρουν το πρωί ένα από τα πρώτα αντίτυπα του νέου βιβλίου της Elena Ferrante, Η απατηλή ζωή των ενηλίκων.

Τι ήταν αυτό που έκανε και εμένα – αφού πρωτοδιάβασα τις Μέρες Εγκατάλειψης στη Νέα Υόρκη στην υπέροχη μετάφραση της Ann Goldstein – μπαίνοντας στο αγαπημένο μου βιβλιοπωλείο, στο West Village, Three Lives and Company, πολύ συχνά να ρωτάω μ’ ανυπομονησία, μήπως βγήκε το νέο βιβλίο της Ferrante. Αλλά τα βιβλία της Elena Ferrante κάνουν πολλά χρόνια για να ξαναεμφανιστούν. Δέκα χρόνια ανάμεσα στο πρώτο και το δεύτερο και πέντε χρόνια ανάμεσα στα άλλα της βιβλία.

Σίγουρα η Elena Ferrante έχει το ταλέντο της αφήγησης, μιας αφήγησης που ρέει με ζωντάνια, τη φαντάζεσαι να γράφει με ευκολία. Η ίδια έχει πει σε μια συνέντευξή της στην Rachel Donadio τον Δεκέμβριο του 2014 στους New York Times, ότι από πολύ νέα είχε το χάρισμα να διηγείται προφορικά ιστορίες. Αρχισε να γράφει όταν έγινε είκοσι χρονών και πριν γεννηθούν τα παιδιά της η τέχνη της αφήγησης, καθόριζε ήδη την προσωπικότητά της. Αλλά πέρα από την ικανότητά της να αφηγείται, είναι αυτό που αφηγείται και ο τρόπος που το αφηγείται που έχει κάνει πολλούς από μας να περιμένουμε κάθε νέο της βιβλίο.

Η Elena Ferrante διηγείται ιστορίες με τις οποίες ταυτίζεται μια ολόκληρη γενιά γυναικών αλλά και των συντρόφων τους ή των συζύγων τους. Διηγείται σε πρώτο πρόσωπο, διαλέγοντας διαφορετικές φωνές γυναικών κάθε φορά (όλες μορφωμένες γυναίκες, δυνατές αλλά και εύθραυστες) άλλοτε μια κόρη, άλλοτε μια γυναίκα που χωρίζει, άλλοτε μια μητέρα, άλλοτε δυο φίλες από παιδιά ως τα γηρατειά τους, για να μιλήσει για τα σκοτεινά πράγματα στις ψυχές των γυναικών έτσι όπως «μόνο οι άντρες συγγραφείς έχουν τολμήσει, όπως ο Φλομπέρ ή ο Ντοστογέφσκι» έχει πει η ίδια. Στην λογοτεχνία της Ferrante όμως, αφού βγουν όλες οι αγωνίες, οι φόβοι, τα άγχη, τα ψέματα, οι ανομολόγητες πράξεις, που ομολογούνται, στο τέλος των βιβλίων της έρχεται η συμφιλίωση με τους άλλους και με τον ίδιο μας τον εαυτό. Ο,τι έχει καταστραφεί, ξαναφτιάχνεται, επιδιορθώνεται. Σε όλα της τα βιβλία υπάρχει στο τέλος η αίσθηση ότι μπορεί στη ζωή τα πράγματα να μην έρχονται όπως θα θέλαμε αλλά έτσι και συμφιλιωθούμε με αυτά που μας βασανίζουν και μας τρομάζουν, έτσι και τα κοιτάξουμε, έτσι και μιλήσουμε για αυτά, η ζωή μας θα συνεχίσει την πορεία της καλύτερα.

Παιδικά τραύματα

Το πρώτο της μυθιστόρημα Βάναυση αγάπη – που διάβασα μέσα σ’ ένα απόγευμα, το 2006, σκαρφαλωμένη στο μπαλκονάκι της σιδερένιας σκάλας, στην έξοδο ασφαλείας του σπιτιού όπου μέναμε τότε στην West 11th – είναι ένα βιβλίο για τη σχέση κόρης – μάνας από την οπτική της κόρης, της Delia που προσπαθεί να καταλάβει γιατί αυτοκτόνησε ξαφνικά η μητέρα της. Τα παιδικά τραύματα, οι αναμνήσεις που τρομάζουν, η αναζήτηση του ποια ήταν πραγματικά η μητέρα της, θα φέρει στην επιφάνεια ψέματα και φόβους κυρίως της κόρης. Η Delia θα συναντήσει ανθρώπους από το παρελθόν που την τρόμαζαν, ανάμεσα σ’ αυτούς και έναν άθλιο πατέρα, που στο τέλος μοιάζει ανθρώπινος μέσα στις αδυναμίες του. Στο τέλος έρχεται η λυτρωτική συμφιλίωση με την μητέρα. «Η Amalia υπήρχε, η Αmalia ήμουν εγώ» είναι η τελευταία φράση του βιβλίου που επαναλαμβάνει, παραλλάσσοντας τη γνωστή φράση του Φλομπέρ.

Το δεύτερο βιβλίο της Ferrante Μέρες Εγκατάλειψης – και το πρώτο που διάβασα – είναι το καλύτερό της. Εδώ διηγείται, πάντα σε πρώτο πρόσωπο, την ιστορία μια γυναίκας 40 ετών, της Olga, με μικρά παιδιά που την εγκαταλείπει ο άντρας της. Κι όμως αφού κατεβούμε με την ηρωίδα σε μεγάλα σκοτάδια και άμετρη απελπισία και εξευτελισμό, στο τέλος του βιβλίου ξαναανεβαίνεις στην επιφάνεια και παίρνεις μια βαθιά ανάσα. Τίποτε δεν μοιάζει τόσο τρομακτικό πια.

Στο τρίτο μυθιστόρημά της, Η χαμένη Κόρη – ίσως το πιο αδύναμο – είναι η ιστορία από την οπτική μιας μητέρας σε καλοκαιρινές διακοπές, ενώ οι κόρες έχουν μεγαλώσει και σπουδάζουν στον Καναδά, κοντά στον πατέρα τους, με τον οποίο η ηρωίδα, η Leda, έχει χωρίσει. Η μοναξιά, τα παιχνίδια της μνήμης, η κλοπή μιας κούκλας, όλα ομολογούνται στο τέλος.

Ιστορίες φιλίας

Η τετραλογία της Νάπολης – τέσσερις τόμοι αλλά ένα μυθιστόρημα – είναι το πιο γνωστό της βιβλίο. Το διάβασα πριν λίγα χρόνια σε καλοκαιρινές διακοπές στην Ελλάδα. Οι φίλοι μου και η κόρη μου, που ξέρουν πόσο πολύ αγαπώ το κολύμπι, δεν πίστευαν στα μάτια τους όταν με έβλεπαν να ξεγλιστράω στην παραλία με το βιβλίο κάτω από το μεγάλο ψάθινo καπέλο για ώρες. Εδώ η Ferrante με αφορμή την εξαφάνιση της καλύτερης φίλης της όταν και οι δυο τους είναι 60 χρονών, μας διηγείται την ιστορία της φιλίας της Lila και της Elena (Lenuccia), τις προδοσίες ανάμεσά τους, τις αγωνίες τους για μια καλύτερη ζωή, τη διαδρομή τους από την Νότια Ιταλία, από τη φτωχή και βίαιη Νάπολη της παιδικής ηλικίας, σε μια Ιταλία που όλο και άλλαζε, τα χρόνια των σπουδών, του γάμου, του χωρισμού και την κοινωνική άνοδο της Elena μέσα από τις σπουδές και το γράψιμο, που ζει πια στη Βόρεια Ιταλία. Η Ελένα στα 60 της χρόνια θα εκδώσει ένα βιβλίο για εκείνην και την καλύτερή της φίλη, μια κίνηση προδοσίας που της χαρίζει «τον ξανακερδισμένο χρόνο».

Το τελευταίο και πέμπτο βιβλίο της, Η απατηλή ζωή των ενηλίκων, το διάβασα πέρσι το φθινόπωρο, στο δεύτερο κύμα της πανδημίας, στο οικογενειακό σπίτι μας στην εξοχή. Βουτηγμένη μέσα στο αττικό τοπίο με τα πεύκα και τη θάλασσα, μπροστά στο γαλάζιο του Σαρωνικού, είδα να ζωντανεύουν οι εφιάλτες της εφηβείας μου. Οχι γιατί έζησα αυτά που έζησε η 12χρονη και ως τα 16 της χρόνια ηρωίδα, η Giovanna, αλλά γιατί η απογοήτευση, οι θυμοί, τα ψέματα της εφηβείας, η αίσθηση ότι πνίγεσαι και ότι θέλεις την ελευθερία σου, η μεταμόρφωση των γονιών που τόσο θαύμαζες παιδί και μετά είναι σαν να σου φαίνονται όλο ψεγάδια μέχρι να ενηλικιωθείς και να τους δεις για αυτό που πραγματικά είναι, η αγωνία με το σώμα σου που μεταμορφώνεται, όλα αυτά, τα έχουμε ζήσει όλοι μας. Στο βιβλίο έχουν δοθεί ερασιτεχνικά μέσα από μια ιστορία με εκπλήξεις ανάμεσα στη φτωχή Νάπολη απ’ όπου κατάγεται και ζει η θεία Vittoria και την αστική Νάπολη όπου μπόρεσε να ξεφύγει και να ζήσει ο Andrea, o πατέρας της Giovanna αλλά και αδερφός της Vittoria, γνωστός διανοούμενος και καθηγητής σε ένα καλό λύκειο της Νάπολης. Δυο κόσμοι που δεν θέλουν να έχουν καμιά σχέση ο ένας με τον άλλο, η Νάπολη της θείας Vittoria και η Νάπολη του Andrea αλλά στο τέλος του βιβλίου πλησιάζονται χάρη στην έφηβη Giovanna που μοιάζει να παίρνει τη ζωή στα χέρια της.

Ανθρώπινες αμφιθυμίες

Είναι χαρισματική αφηγήτρια η Ferrante, κατέχει το δώρο της αφήγησης που με πολλή δουλειά για πολλά χρόνια μπόρεσε να το εξελίξει. Γιατί διηγείται αριστοτεχνικά ιστορίες με θέματα που γνωρίζει καλά και που αφορούν όλους μας, τη γενιά μου, τους λίγο μεγαλύτερυς και λίγο νεότερους. Γιατί τολμά να μιλήσει για αυτά που κανείς ντρέπεται να μιλήσει και που είναι τόσο σημαντικά στη ζωή μας. Γιατί διαλέγοντας να μιλήσει σε πρώτο πρόσωπο κάθε φορά, δείχνει την αμφιθυμία του ανθρώπου της σύγχρονης εποχής που εκεί που είναι χαρούμενος ξαφνικά σκοτεινιάζει, εκεί που πάει να ονειρευτεί και να πραγματοποιήσει όσα ονειρεύεται, ξαφνικά το έδαφος φεύγει κάτω απ’ τα πόδια του, εκεί που νιώθει κάτι που τον κάνει να νιώσει καλά, ξαφνικά μια αρνητική αίσθηση τον κατακλύζει. Και ακόμη την τάση του σύγχρονου ανθρώπου που για τους πιο κοντινούς και αγαπημένους του ανθρώπους έχει διπλά συναισθήματα, θετικά και αρνητικά συγχρόνως. Πολλές φορές στην ίδια περίπλοκη μακριά φράση της Ferrante, συμβαίνουν και τα δυο συγχρόνως. Η ίδια σε μια συνέντευξη της στο Paris Review of Books, τον Σεπτέμβριο του 2020, είχε μιλήσει για ένα μικρό θαύμα που της συνέβη μετά από πολλά χρόνια γραφής. «Μου δημιουργήθηκε η εντύπωση» λέει «ότι είχα φτάσει σε ένα ύφος που ήταν στέρεο, διαυγές, υπό έλεγχο, και παράλληλα ήταν ανοιχτό σε ξαφνικά breakdown». Αυτή η περιγραφή όπου ξαφνικά ο έλεγχος χάνεται και όλα καταρρέουν είναι χαρακτηριστικό της γραφής και του μυθιστορηματικού κόσμου της Ferrante. Στα βιβλία της ο κόσμος των ηρωίδων της ναι μεν καταρρέει αλλά στο τέλος ο κατακερματισμένος κόσμος ξανασχηματίζεται, οι ηρωίδες προχωρούν στη ζωή τους.

Αυτό το μοτίβο, όπου όλα καταρρέουν και μετά οι κόμποι λύνονται, έχουν επωμιστεί και τα ίδια της τα βιβλία. Οταν οι εκδότες της από τη Ρώμη, οι Εκδόσεις Ε/Ο προσπαθούσαν να βρουν έναν εκδοτικό οίκο στη Νέα Υόρκη για τα βιβλία της, στάθηκε αδύνατον για πολύ καιρό. Ετσι δημιούργησαν το 2005 τον δικό τους εκδοτικό οίκο στην Αμερική, και τον ονόμασαν Europa. Εξέδωσαν όλα τα βιβλία της Ferrante στις θαυμάσιες μεταφράσεις της Ann Goldstein και πολλά άλλα ευρωπαϊκά λογοτεχνικά βιβλία. Οι Εκδόσεις Europa σήμερα είναι ένας από τους πιο σημαντικούς εκδοτικούς οίκους στην Αμερική και την Αγγλία. Μια ενθουσιώδης κριτική του James Wood στο New Yorker το 2013 που βρήκε τα βιβλία της Ferrante «έντονα, βίαια, προσωπικά μυθιστορήματα» έκανε την Ferrante – που χρησιμοποιεί πάντα καλλιτεχνικό ψευδώνυμο κρατώντας μυστική την ταυτότητά της – γνωστή στην Αμερική. Μόνο στις ΗΠΑ η τετραλογία της Νάπολης πούλησε πάνω από 1.000.000 αντίτυπα και μεταφράστηκε σε 45 γλώσσες, ενώ οι διεθνείς πωλήσεις έφτασαν στα 15.000.000.

Πολύ συχνά οι αναγνώστες λένε πως η Ferrante είναι σαν να μπήκε στο κεφάλι τους. «Να ένας συγγραφέας που λέει την αλήθεια» είπε σε μια συνέντευξη για τη Ferrante o Jonathan Franzen το 2019.

Ισως αυτό να είναι τελικά το μυστικό που δημιουργεί τις μακριές ουρές έξω από τα βιβλιοπωλεία από τα μεσάνυχτα, την παραμονή της έκδοσης των βιβλίων της, για να πάρουν οι αναγνώστες της τα πρώτα αντίτυπα του νέου της βιβλίου.

Ανυπομονώ να διαβάσω το επόμενο βιβλίο της. Και αν δεν τα έχετε διαβάσει όλα, σας προτείνω να τα ανακαλύψετε τώρα που οι καλοκαιρινές διακοπές πλησιάζουν.

Η Μαρία Ηλιού είναι σεναριογράφος και σκηνοθέτρια. Ανάμεσα στις πιο γνωστές ταινίες της είναι η ταινία μυθοπλασίας Αλεξάνδρεια, μια ερωτική ιστορία και τα ιστορικά ντοκιμαντέρ, Σμύρνη, η Καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης, 1900- 1922 και Η Αθήνα ανάμεσα σε ανατολή και δύση, 1821-1896.

Στα ελληνικά τα βιβλία της Ελενα Φεράντε κυκλοφορούν από τις εκδ. Πατάκη, σε μετάφραση κυρίως της Δήμητρας Δότση