Ο ξεχασμένος πρωτοπόρος

Το πρωί ο μεσαίου ύψους άνδρας με την ανοιχτόχρωμη, σφηνοειδή γενειάδα δείχνει αυστηρός, σοβαρός, στοχαστικός. Το φθαρμένο σακάκι μαρτυρά πως έχει ταλαιπωρηθεί στη ζωή του. Το όνομά του είναι Ιβάν Βασιλίεβιτς Κλιουνκόφ και εργάζεται ως λογιστής για να ζήσει τη σύζυγό του και τα τρία του παιδιά. Μετά τη λήξη του ωραρίου του καταπιάνεται με ό,τι αγαπά από παιδί: ζωγραφίζει. Είναι οι ώρες που μεταμορφώνεται σε δραστήρια προσωπικότητα. Συμμετέχει σε όλες τις κύριες εκθέσεις ζωγραφικής, είναι συγγραφέας θεωρητικών άρθρων και καθηγητής, αν και η περιπέτειά του στον κόσμο της τέχνης άργησε να ξεκινήσει καθώς άρχισε να μαθαίνει ζωγραφική μόνο μετά τα 30 του, αποσπασματικά, μαθητεύοντας σε διάφορα εργαστήρια, κάθε φορά που κατάφερνε να συγκεντρώσει τα χρήματα για τα δίδακτρα. Εξελίσσεται, όμως, σε έναν από τους «πατέρες» της Ρωσικής Πρωτοπορίας, αναδεικνύεται ως ο καλλιτέχνης που σχεδίασε πρώτος – 15 χρόνια πριν από τον Αμερικανό Αλεξάντερ Κάλντερ – τα κινητικά γλυπτά, ο δημιουργός που ασχολήθηκε με όλο το φάσμα των κινημάτων και μεθόδων, από τον Νεοϊμπρεσιονισμό και τον Συμβολισμό ως τον Κυβοφουτουρισμό και τη Μη-αντικειμενική τέχνη. Εκείνες τις ώρες είναι ο Ιβαν Κλιουν. Ο ζωγράφος, ο γλύπτης, ο συγγραφέας και ο δάσκαλος που, αν και δημιούργησε έργα βασισμένα στην προσωπική του θεωρία για το χρώμα και το φως, το έργο του βυθίστηκε πρώτα στη σκιά του στενού του φίλου Καζιμίρ Μαλέβιτς και εν συνεχεία στη λήθη.

Κι είναι ένα τεράστιο σύνολο της δουλειάς του – περισσότερα από 360 έργα και ένα μοναδικό αρχειακό υλικό που αποτελείται μεταξύ άλλων από επιστολές, χειρόγραφα, λιθογραφικές εκτυπώσεις, διδακτικό υλικό, στη συντριπτική τους πλειονότητα από τη Συλλογή Κωστάκη – που συνθέτουν την αναδρομική έκθεση, η οποία κατόπιν αναβολής ενός έτους λόγω της πανδημίας ετοιμάζεται να εγκαινιαστεί στο MOMus – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη, στη Θεσσαλονίκη. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη και πρώτη διεθνή έκθεση (είχαν προηγηθεί δύο μικρότερες, το 1972 και το 1999, στη Ρωσία), η οποία όχι μόνο θα επιχειρήσει να τον συστήσει στο ευρύ κοινό, αλλά και να αναδείξει τη σημασία του στην Ιστορία της Τέχνης και αναμένεται να προσελκύσει το ενδιαφέρον φιλότεχνων εντός και εκτός συνόρων.

«Ο Ιβαν Κλιουν είναι ένας από τους καλλιτέχνες της πρώτης γενιάς της Ρωσικής Πρωτοπορίας και έχει διανύσει όλη τη διαδρομή της όπως τη γνωρίζουμε από την Ιστορία της Τέχνης, όμως το έργο του έχει μελετηθεί ελάχιστα» εξηγεί στα «Πρόσωπα» η διευθύντρια του MOMus – Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης Μαρία Τσαντσάνογλου, η οποία και επιμελήθηκε την έκθεση σε συνεργασία με την προϊσταμένη συλλογών του μουσείου Αγγελική Χαριστού. «Πρόκειται για μια έκθεση που διαδέχεται την έκθεση – μονογραφία για τη Λιουμπόβ Ποπόβα και στην οποία θα αναδειχθεί σχεδόν το σύνολο των έργων που ο Γιώργος Κωστάκης απέκτησε στη συλλογή του, αλλά και το πολύτιμο αρχείο του καλλιτέχνη, γεγονός που θα ενισχύσει τον ρόλο του MOMus – Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης στον διεθνή εικαστικό χάρτη» συνεχίζει για την έκθεση που υλοποιείται με τη συμβολή του συλλόγου υποστηρικτών του μουσείου και περιλαμβάνει από τα ελάχιστα πρώιμα έργα του καλλιτέχνη (ο κύριος όγκος καταστράφηκε σε πυρκαγιά στο σπίτι του Κλιουν το 1912) έως και δημιουργίες του από το τέλος της δεκαετίας του 1930.

«Δεν είμαι ένας ζωγράφος, αλλά κάτι σαν μηχανικός της τέχνης». Με αυτά τα λόγια αυτοπροσδιοριζόταν ο Ιβάν Κλιουν, ίσως επειδή στα νιάτα του εργαζόταν ως βοηθός μαραγκού και πιθανόν για τον λόγο αυτό στις αυτοπροσωπογραφίες του απεικονιζόταν ως ξυλουργός, ενώ και ο κατά έξι χρόνια μικρότερός του, στενός του φίλος Καζιμίρ Μαλέβιτς, τον ζωγράφισε επίσης με την ίδια ιδιότητα. Γεννημένος το 1873 ξεκίνησε αργά το ταξίδι του στην τέχνη, καθώς όταν έκανε το ντεμπούτο του ήταν 35 ετών και την εποχή της στροφής του στον Σουπρεματισμό είχε ξεπεράσει τα 40. Η ηλικία, ωστόσο, ποτέ δεν τον εμπόδισε να ασχοληθεί με κάτι καινούργιο και άγνωστο. Στις αρχές της δεκαετίας του 1920 αποστασιοποιείται από τον Σουπρεματισμό και στρέφεται στη Μη-αντικειμενική τέχνη και συγκεκριμένα στις σφαιρικές του συνθέσεις, οι οποίες βασίστηκαν στην προσωπική του αντίληψη και τη θεωρία του σχετικά με το φως και την κίνηση στον χώρο.

ΕΠΙΣΤΗΜΗ. Ως τον θάνατό του, το 1943, η τέχνη δεν ήταν για εκείνον ένα αστείο, μια διασκέδαση ή ένα παιχνίδι. Αντιθέτως, ήθελε να τη φέρει πιο κοντά στην επιστήμη. Δεν ασχολούνταν ποτέ με ίντριγκες εντός του κλάδου, δεν ζήλευε τους συντεχνίτες του, δεν έμπαινε στη διαδικασία να τους ανταγωνιστεί . «Αφήστε αυτή την ανάξια ασχολία, αφού για όλους υπάρχει μια θέση κάτω από τον ήλιο και τη φήμη σας θα τη δημιουργήσετε όχι με το να αποστασιοποιείστε από τους άλλους αλλά μόνο με το καλλιτεχνικό σας έργο» έγραφε, όπως αναφέρεται και στη δίγλωσση (ελληνικά – αγγλικά) έκδοση που συνοδεύει την έκθεση.

Οι απόψεις του όμως δεν βοήθησαν το έργο του να πάρει την προβολή που του άξιζε. Και ίσως να μη διεκδικούσε τη θέση που του αρμόζει στην Ιστορία της Τέχνης αν ο Γιώργος Κωστάκης δεν αναζητούσε επίμονα τις κόρες του, ώστε να αγοράσει όχι μόνο όσο περισσότερα έργα ήταν διαθέσιμα, αλλά και το αρχείο του Κλιουν, καθώς τον θεωρούσε ως έναν από τους σημαντικότερους ήρωες της Ρωσικής Πρωτοπορίας. Μέσα στο αρχείο του εντοπίστηκαν και τα σχέδια για τα ιπτάμενα γλυπτά – κατασκευές αποτελούμενες από συνθέσεις διαφορετικών γεωμετρικών σχημάτων, αιωρούμενες στον αέρα, που αναρτώντο από την οροφή. Και μπορεί οι σύγχρονοι κριτικοί του Κλιουν να μην εκτίμησαν τη σημασία αυτού του νέου φαινομένου στη γλυπτική, στην έκθεση του MOMus ωστόσο οι επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να δουν ανακατασκευές τους βάσει των σχεδίων του καλλιτέχνη, που υλοποίησε το Εργαστήριο Γλυπτικής του Τμήματος Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών του ΑΠΘ με επικεφαλής τον καθηγητή Γλυπτικής Αρη Κατσιλάκη.