Η «επιστροφή» των ΗΠΑ και η διατλαντική συνεργασία

Την τελευταία τετραετία υπό τον Τραμπ, οι ΗΠΑ εγκατέλειψαν την επιρροή τους σε διεθνείς οργανισμούς όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, αποχώρησαν από τη Συμφωνία των Παρισίων για την κλιματική αλλαγή και κατέγραψαν έναν ιδιαίτερο «αναχωρητισμό» από περιοχές όπως η Μεσόγειος και η Μέση Ανατολή, δημιουργώντας ένα μεγάλο γεωπολιτικό και γεωοικονομικό κενό. Χώρες όπως η Κίνα, η Ρωσία και η Τουρκία με στοχευμένες κινήσεις «γέμισαν» ή επιχείρησαν να «γεμίσουν» αυτό το κενό.

Οι ΗΠΑ αυτά τα χρόνια της διακυβέρνησης Τραμπ έδειξαν σαν να μην είχαν τη δύναμη να μείνουν στην κορυφή. Υπό τον Τραμπ ξέχασαν γιατί η ηγετική θέση τους είναι σημαντική όχι μόνο για τις ΗΠΑ αλλά και για την ευρωατλαντική κοινότητα.

Η νέα αμερικανική διοίκηση Μπάιντεν άρχισε ήδη να «επιδιορθώνει» και να συμφιλιώνει τις ΗΠΑ πριν εμπλακεί με τα διεθνή ζητήματα για να μπορέσει να ηγηθεί και πάλι. Προς την κατεύθυνση αυτή θα χρειαστεί μια στρατηγική αναδιάταξη της διατλαντικής συνεργασίας. Από τον ρόλο του ΝΑΤΟ, την αντιμετώπιση της Κίνας, της διεθνούς τρομοκρατίας, μέχρι την κλιματική αλλαγή.

Ειδικότερα στο ζήτημα της κλιματικής αλλαγής διαμορφώθηκε ήδη μια διατλαντική συμμαχία. ΗΠΑ και ΕΕ έχουν πλέον δεσμευθεί να επιτύχουν κλιματική ουδετερότητα έως το 2050, ορίζοντας παρόμοιους στόχους. Η Ευρωπαϊκή Ενωση θα επιδιώξει να περιορίσει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου κατά τουλάχιστον 55% σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990, ενώ οι ΗΠΑ έχουν θέσει ως στόχο να τις μειώσουν κατά 50%-52% έναντι εκείνων του 2005.

Οι δύο πλευρές του Ατλαντικού βρίσκονται πλέον σε έναν μεταηγεμονικό κόσμο που είναι πιο ψηφιακός, πιο κινεζικός, έναν κόσμο της διακινδύνευσης και του ρίσκου. Πρόκειται για έναν κόσμο όπου ο δημόσιος χώρος μεταφέρεται στο Διαδίκτυο αλλά γίνεται όλο και πιο ουσιαστικός.

Ειδικότερα η Ευρώπη έχει ήδη ενισχυθεί από την εκλογή Μπάιντεν γιατί ο νέος πρόεδρος με έναν εξωστρεφή πατριωτισμό και έμφαση στην πολυμέρεια και στη διεθνή συνεργασία θα βοηθήσει τις ΗΠΑ να επιστρέψουν στη διεθνή σκηνή, και μάλιστα σε μια εποχή όπου μια μεγάλη σύγκρουση ανάμεσα στη δημοκρατία και στον λαϊκισμό είναι σε εξέλιξη. Η «επιστροφή» των ΗΠΑ στη Δύση ενισχύει την εσωτερική συνοχή της Ευρωπαϊκής Ενωσης και αποδυναμώνει εκείνους τους παράγοντες που επιχειρούν να την υπονομεύσουν.

Αν και το Ευρωπαϊκό Σχέδιο αποτελεί πλέον μια πολιτική, οικονομική, θεσμική και νομική πραγματικότητα και ένα κύριο χαρακτηριστικό της καθημερινής ζωής των ευρωπαίων πολιτών, δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε πως η Ευρώπη εξαρτάται κυρίως από τη ζωτικότητα της ιδέας στην οποία βασίζεται. Αν αυτή η ιδέα υποχωρεί μεταξύ των πολιτών και των λαών της Ευρώπης, η Ευρωπαϊκή Ενωση θα αποτελέσει παρελθόν. Σε έναν κόσμο ραγδαίων αλλαγών, η ΕΕ δεν μπορεί να πορευθεί με πολιτικές μικρών βημάτων. Δίχως ένα ανανεωμένο όραμα για την ευρωπαϊκή ενοποίηση και μια αποτελεσματική προσέγγιση για την αντιμετώπιση των κρίσεων, οι νέοι (και οι παλιοί) εθνικισμοί θα συνεχίσουν να ενισχύονται και θα αμφισβητούν το σχέδιο της ειρηνικής ενοποίησης που στηρίζεται στο κράτος δικαίου.

Η Ευρωπαϊκή Ενωση πρέπει να προχωρήσει και ως γεωπολιτική δύναμη, με περισσότερη στρατηγική σκέψη, περισσότερα μέσα και σύγκλιση συμφερόντων.

Απέναντι στους παράγοντες αποσταθεροποίησης χρειάζεται περισσότερη ευρωπαϊκή κυριαρχία και στρατηγική αυτονομία.

Ο Σωτήρης Ντάλης είναι αν. καθηγητής στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Από τις εκδόσεις Παπαζήση κυκλοφορεί το βιβλίο του, Η «δύσκολη» Ευρώπη. Σε αναζήτηση της νέας Ευρωπαϊκής Αλληλεγγύης.