Μια αναθεώρηση της Κρίσης {LF}των Πυραύλων στην Κούβα

Καθώς ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν ετοιμάζεται να συναντήσει τον ρώσο ομόλογό του Βλαντίμιρ Πούτιν, το διακύβευμα ίσως να μη φαντάζει τόσο σημαντικό. Με τις διμερείς σχέσεις στο χαμηλότερο επίπεδο μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και τις Ηνωμένες Πολιτείες να ανησυχούν περισσότερο για την Κίνα παρά για τη Ρωσία, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς τη συγκεκριμένη σχέση να επιδεινώνεται περαιτέρω. Ωστόσο, όπως μας υπενθυμίζει στο νέο του βιβλίο («Nuclear Folly: A New History of the Cuban Missile Crisis») ο ιστορικός του Harvard Serhii Plokhy, μια λάθος κίνηση μπορεί πολύ εύκολα να φέρει τους δύο παλιούς αντιπάλους στο χείλος της καταστροφής.

Οπως εξηγεί στην εισαγωγή, ζούμε σε μια «δεύτερη πυρηνική εποχή», η οποία σφραγίζεται από το ίδιο είδος «πυρηνικού ανταγωνισμού» που σφράγισε τη δεκαετία του 1950 και τις αρχές εκείνης του ’60. Η διαφορά είναι ότι σήμερα παίρνουμε αυτή την απειλή πολύ λιγότερο σοβαρά από ό,τι το 1962. Ο ίδιος σημειώνει πως «σήμερα υπάρχουν ηγέτες έτοιμοι να τηρήσουν μια σαφώς πιο υπεροπτική στάση έναντι των πυρηνικών όπλων και του πυρηνικού πολέμου» σε σύγκριση με τον τότε πρόεδρο των ΗΠΑ Τζον Κένεντι και τον σοβιετικό ηγέτη Νικίτα Χρουστσόφ.

Η κυρίαρχη εκδοχή ανάμεσα στους ιστορικούς είναι ότι ο κόσμος απέφυγε έναν πυρηνικό πόλεμο χάρη στους προσεκτικούς υπολογισμούς ενός εξαίρετου προέδρου των ΗΠΑ, ο οποίος, με τη βοήθεια των πιο στενών συμβούλων του, «κατάφερε να κάνει τις ορθές υποθέσεις και να εξαγάγει τα ορθά συμπεράσματα αναφορικά με τις σοβιετικές προθέσεις και δυνατότητες». Ομως, όπως εξηγεί ο Plokhy, η πραγματικότητα ήταν πολύ διαφορετική.

Ως απόγονος δε του Χρουστσόφ, μπορώ να αμφισβητήσω και προσωπικά έναν συλλογισμό ο οποίος πρακτικά αγιοποιεί τον JFK. Δυστυχώς δε και ο συλλογισμός του Plokhy έχει τις αδυναμίες του.

Το πιο προβληματικό στοιχείο είναι ότι «τα προσφάτως αποχαρακτηρισμένα αρχεία της KGB», τα οποία χρησιμοποιεί για να αιτιολογήσει τον συλλογισμό του, δεν είναι όσο αξιόπιστα θα ήθελε να πιστεύει. Σε τελική ανάλυση, προέρχονται από την Ουκρανία. Ομως, τι σόι «ειδικά» έγγραφα του Κρεμλίνου θα φυλάσσονταν σε μια πρώην σοβιετική δημοκρατία και όχι στη Μόσχα;

Παρομοίως, οι «μαρτυρίες των αυτοπτών» αναφορικά με τη «χιονοστιβάδα των αλληλοσυγκρουόμενων εντολών» εκ μέρους του Χρουστσόφ που παρουσιάζει ο Plokhy δικαιολογούν κάτι παραπάνω από λίγο σκεπτικισμό. Αλλωστε, ο αυτόπτης είναι ο ρουμάνος κομμουνιστής ηγέτης Gheorghe Gheorghiu-Dej, ένας αφοσιωμένος σταλινικός ο οποίος πίστευε ότι ο Χρουστσόφ τον είχε φέρει στη Μόσχα τον Οκτώβριο του 1962 με σκοπό να τον δολοφονήσει και να αξιοποιήσει τον θάνατό του ώστε να εξαναγκάσει τους Κινέζους να ταχθούν υπέρ των προσπαθειών των Σοβιετικών να στηρίξουν το καθεστώς του Φιντέλ Κάστρο στην Κούβα.

Αντιθέτως, ο Plokhy μοιάζει να υποτιμά την απερισκεψία που σφράγισε την καταστροφική εισβολή του JFK στον Κόλπο των Χοίρων το 1961. Υποστηρίζει ότι, μέχρι τη στιγμή που ο Χρουστσόφ εγκατέστησε πυραύλους στην Κούβα, το νησί αποτελούσε χαμηλή προτεραιότητα για τον JFK, έστω και αν βρίσκεται μόλις 145 χιλιόμετρα από τις ακτές της Φλόριντα. Η αλήθεια είναι ότι ο Χρουστσόφ έδωσε τόση σημασία στην Κούβα επειδή οι ΗΠΑ επεδίωκαν να διώξουν την κυβέρνηση Κάστρο. Κατά συνέπεια, τη στιγμή που ο Plokhy ισχυρίζεται πως αμφισβητεί τα ιστορικά δεδομένα των ΗΠΑ, εξακολουθεί να μην αντιμετωπίζει ισότιμα τις δύο πλευρές.

Σε τελική ανάλυση, πάντως, ο Plokhy δείχνει ότι, «λειτουργώντας υπό καθεστώς αμοιβαίας καχυποψίας, δεύτερων σκέψεων και λανθασμένων πληροφοριών», η Κρίση των Πυραύλων της Κούβας εκδηλώθηκε σε μεγάλο βαθμό επειδή οι Αμερικανοί και οι Σοβιετικοί «απλώς διάβασαν λάθος οι μεν τους δε». Το μήνυμα στους σημερινούς αναγνώστες είναι ξεκάθαρο: ενόσω Πούτιν και Μπάιντεν λένε ότι επιδιώκουν μια «σταθερή και προβλέψιμη» διμερή σχέση, ο υπόλοιπος κόσμος θα όφειλε να ανησυχεί για την ικανότητά τους να την επιτύχουν.

Η Nina L. Khrushcheva είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο New School, συνέγραψε πρόσφατα (με τον Jeffrey Tayler) το βιβλίο «In Putin’s Footsteps: Searching for the Soul of an Empire Across Russia’s Eleven Time Zones»