«Κάτω τα χέρια από τα μνημεία»

^«Πριν λίγα χρόνια η κ. Εύα Σικελιανού είχε προσπαθήσει να δημιουργήσει στον τόπο μας μια κίνηση για να φορούν οι κυρίες τις αρχαίες εσθήτες, απαρράλαχτες όπως είτανε στην αρχαιότητα (φορμαλισμός). Η ίδια δούλευε στον αργαλειό και είχε το θάρρος να γυρίζει στους δρόμους της Αθήνας με αρχαία φορέματα και σαντάλια, κινώντας την περιέργεια του κοσμάκη… Από την άλλη μεριά το Υπουργείο Τουρισμού παρακίνησε τώρα τελευταία ορισμένα σπίτια ραφτικής να δημιουργήσουνε φορέματα γυναικεία και καπέλλα σημερινά, παίρνοντας μοτίβα από αρχαία πρότυπα (δυναμικός ρεαλισμός). Η κίνηση πέτυχε. Πραγματικά έφτιαξαν μοντέλα, που φοριούνται σήμερα και είναι ωραία σύμφωνα με το σημερινό γούστο και δεν είναι απίθανο να δημιουργήσουν “ελληνική μόδα” κι έξω από την Ελλάδα».

Κι όμως, ο σχολιαστής προερχόταν από την Αριστερά και το ΕΑΜ. Hταν ο Δημήτρης Γληνός, ο οποίος το 1940 – με το ψευδώνυμο Δ. Αλεξάνδρου, ελέω μεταξικής δικτατορίας – μετέφρασε τον «Σοφιστή» του Πλάτωνος και υπέγραφε την εισαγωγή (εδώ από την επανέκδοση του «Ζαχαρόπουλου» το 1976, σε επιμέλεια Γιάνη Κορδάτου). Ο Γληνός περιέγραφε προφανώς την πλατωνική φιλοσοφία ως «φιλοσοφία μιας ιεραρχημένης κοινωνίας» – περιλάμβανε και μία υπεραπλουστευτική ψυχαναλυτική θεωρία για την εξέλιξη του φιλοσόφου -, αλλά θεωρούσε τον Πλάτωνα «έναν αναβαθμό, μιαν υψηλότατην ανάταση προς μια κατεύθυνση, την ιδεαλιστική». Να που σε μια υποσημείωση χώρεσε και το ενδιαφέρον του τη μόδα της εποχής.

Νομίζαμε ότι είχαμε συμφωνήσει ως προς τα βασικά αποσιωπώντας τις εξαιρέσεις: η αρχαιότητα δεν ήταν ο προνομιακός χώρος της Αριστεράς, επειδή η τελευταία ήθελε κυρίως να γκρεμίσει τις γέφυρες του ιστορικού βάθους (σύγκρουση Ζαχαριάδη – Φαράκου το 1953). Αλλά και επειδή στην αρχαιομάθεια πρόβαλλε τη σύγκρουσή της με τους «νικητές της Ιστορίας», την αστική διανόηση και το κυρίαρχο αφήγημα. Ως ένα σημείο, η απόρριψη του αρχαίου κλέους σήμαινε την αντίσταση στον εθνικισμό και την πατριδολαγνεία που διακινούσαν (υπερ)δεξιά κέντρα.

Το τελευταίο διάστημα το ενδιαφέρον για τις αρχαιότητες μπήκε αίφνης στην ατζέντα της δημόσιας αντιπαράθεσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις αφορούσε όντως τη συλλογική διαχείρισή τους ως αίτημα της κοινωνίας και όχι ως κομματικό φέουδο. Αυτό που ξεκίνησε, ωστόσο, ως διατύπωση απόψεων – πολλούς μήνες πριν, για παράδειγμα, σχετικά με τις διαστρώσεις στην Ακρόπολη – πήρε σταδιακά τις διαστάσεις της συγγνωστής «εργαλειοποίησης». Τελευταίο κρούσμα ο ψευδεπίγραφος διαχωρισμός ανάμεσα σε «ελίτ» – όπως ο Μανόλης Κορρές – και πολίτες, που εκπροσωπούνταν ωστόσο από τα social media.

Κι ύστερα ήρθε – και θα ξανάρθει – ο οίκος Dior. Oπως ήρθαν κινηματογραφικά συνεργεία για γυρίσματα σε αρχαιολογικούς χώρους. Τότε που το περιεχόμενο της ταινίας έπρεπε να συνάδει με το τοπίο (κατ’ αυτή την έννοια, βέβαια, θα έπρεπε να γυρίζονται τα «Παναθήναια» σε απανωτά ριμέικ). Σύμφωνα με τις αντιδράσεις, τα συνεργεία ξανάρχονταν για να απειλήσουν τη «μη διαπραγματεύσιμη αξία» της Ακρόπολης και να συμβάλουν στον νέο πολιτισμικό πόλεμο. Η τομεάρχης Πολιτισμού του ΣΥΡΙΖΑ, Σία Αναγνωστοπούλου, κορύφωσε την ομοβροντία αντλώντας από την πάντοτε επίκαιρη παγκόσμια ιστορία: «Με βαθιά αποικιακή λογική, με την ίδια ακριβώς που οι αποικιοκράτες κάποτε καθυπότασσαν τις κοινωνίες που αποίκιζαν, ξεκινώντας από την πλήρη ιδιοποίηση των πολιτιστικών αποτυπωμάτων της Ιστορίας τους, οι εγχώριες ελίτ σήμερα… προσπαθούν να νομιμοποιήσουν την εκ νέου δεξιά οικειοποίηση της Ιστορίας της χώρας» («Αυγή», 29/5). Στη ρητορική αυτή βρίσκουν αναφορές και άλλοι αμύντορες απέναντι στη δεξιά επέλαση που επιβουλεύεται την ψυχή της φυλής: «Είναι η πατρίδα που γυμνώνεται από το νόημα και τη σάρκα της. Είναι η χώρα, που παραδίδεται σε πραίτωρες, μαφιόζους και funds, σε λαδέμπορους και εγκληματίες με λευκά κολλάρα. Είναι οι τσιμεντόλιθοι της Στέλλας και της Ευδοκίας, επικηρυγμένοι από χωροφύλακες και ρουφιάνους» (Νίκος Ξυδάκης, tvxs.gr, 2/12/2020).

ΥΠΕΡΠΟΛΙΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ. Το ύφος αντανακλά και σε πάγιες αντιλήψεις της Αριστεράς για τη διαχείριση της πολιτισμικής κληρονομιάς. Πίσω από τη λέξη «πολιτισμός» καιροφυλακτεί ένα εθνοκεντρικό αφήγημα. Στην περίπτωση της φωτογράφισης Dior, η επιστροφή στη μεταπολεμική «δωσιλογική» Ελλάδα της δεκαετίας του 1950. Ολα είναι αφορμή για υπερπολιτικοποίηση (με κίνδυνο να μην είναι τίποτε πολιτικό). Η μόνη επιδίωξη για τη χρήση πολιτιστικών τόπων είναι το οικονομικό συμφέρον – οι ξένοι που λυμαίνονται τους αρχαιολογικούς χώρους.

Διαμορφώνεται σταδιακά μία αντίληψη περίκλειστης αρχαιότητας. Οι χώροι είναι ιεροί σε σημείο που δεν πρέπει κανείς να τους αγγίζει. Ζουν στον δικό τους χρόνο, αποκομμένοι από το κοινωνικό περιβάλλον. Ο πολιτισμός καταλήγει μια έννοια μικροκομματικής αντιπαράθεσης. «Κάποιοι θέλουν την Ακρόπολη», επειδή θέλουν την καταστροφική ανάπτυξη. Είναι αρχαιολάτρες, επειδή είναι νεοφιλελεύθεροι.

Σημαίνει αυτό ότι η Ακρόπολη και άλλοι αρχαιολογικοί χώροι μπορούν να μετατρέπονται σε σκηνικά, για να ικανοποιούνται πάσης φύσεως πειραματισμοί; Προφανώς όχι. Ως συμπύκνωση μιας αξίας που εξαερώνεται στον δημόσιο διάλογο, το μνημείο υποδεικνύει από μόνο του τη μεσότητα. Δεν είναι τσιφλίκι, αλλά δεν είναι και γυάλινο κλουβί. Ενίοτε μάλιστα χρησιμοποιείται και ως αποθετήρας επαναστατικών πανό. Οπως άλλα μνημεία έχουν ιεροποιηθεί μέσα στα χρόνια από την επανειλημμένη χρήση «καλλιτεχνών του λαού». Σε αυτή την περίπτωση αρκετοί από τους διαπρύσιους κήρυκες της μη-μου-άπτου αρχαιότητας θα χάριζαν και δυο βραδιές παραπάνω αν ήταν να ακουστούν τα ντέρτια της Μεταπολίτευσης.