Μεταξύ οργανωμένου εγκλήματος και πολιτικής

Εδώ και μερικές εβδομάδες μια ηγετική προσωπικότητα του υποκόσμου βρίσκεται στο επίκεντρο της τουρκικής επικαιρότητας. Από το κρησφύγετό του σε «ασφαλή» χώρα, ο Σεντάτ Πεκέρ απευθύνει διαγγέλματα προς την τουρκική κοινή γνώμη ασκώντας δριμεία κριτική και απευθύνοντας βαριές κατηγορίες κατά υπουργών και στελεχών του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (Adalet ve Kalkınma Partisi-ΑΚΡ). Τα αναρτώμενα στον προσωπικό λογαριασμό του Πεκέρ στο YouTube βίντεο συγκεντρώνουν εκατομμύρια θεάσεις εντός μερικών ωρών, και οι πρώτες δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η πλειονότητα των τούρκων πολιτών θεωρεί αξιόπιστες τις αιτιάσεις.

Η υπόθεση Πεκέρ φέρνει στην επιφάνεια για άλλη μια φορά τις σχέσεις μεταξύ πολιτικής και οργανωμένου εγκλήματος στην Τουρκία που αποκρυσταλλώνονται στη σχετική βιβλιογραφία με τον όρο «βαθύ κράτος» (derin devlet). Η διαπλοκή αυτή έχει ιστορικές ρίζες, οι οποίες φθάνουν μέχρι την ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία. Πέραν του προσπορισμού παρανόμων οικονομικών οφελών, η συνεργασία αυτή συχνά αποσκοπούσε και στην πάταξη με εξωδικαστικά και εξωθεσμικά μέσα όλων όσοι εθεωρούντο «εχθροί των κρατικών συμφερόντων». Μειονότητες αλλά και αντιφρονούντες βρέθηκαν στο στόχαστρο του τουρκικού «βαθέος κράτους» και αντιμετωπίσθηκαν με προσφυγή σε μηχανισμούς και μεθόδους του οργανωμένου εγκλήματος. Η προσπάθεια καταστολής του κουρδικού αυτονομιστικού κινήματος τη δεκαετία του 1980 και 1990 υποστηρίχθηκε και με τη δράση παρακρατικών μηχανισμών συνδεδεμένων με το οργανωμένο έγκλημα. Η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι ήταν η «Υπόθεση Σουσουρλούκ» τον Νοέμβριο του 1996: όταν ένα τροχαίο ατύχημα αποκάλυψε την αγαστή συνεργασία αστυνομικών αρχών και οργανωμένου εγκλήματος, η τουρκική κοινωνία των πολιτών κινητοποιήθηκε. Το αίτημα της κάθαρσης, της διαφάνειας και της εμπέδωσης θεσμών κράτους δικαίου υπήρξε πάνδημο. Η υιοθέτηση αυτού του αιτήματος υπήρξε ένας από τους λόγους για τη μετεωρική άνοδο του ΑΚΡ στην πολιτική κονίστρα της Τουρκίας.

Ενώ ωστόσο κατά τα πρώτα χρόνια των κυβερνήσεων του ΑΚΡ, το τουρκικό «βαθύ κράτος» δέχθηκε όντως σοβαρά πλήγματα, η κατάσταση μεταβλήθηκε άρδην, αφότου ξέσπασε ο μέχρις εσχάτων πόλεμος μεταξύ του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και του άλλοτε στενού εταίρου του Φετουλάχ Γκιουλέν. Η σύμπηξη συμμαχίας με την τουρκική Ακροδεξιά και τις εντός του κρατικού μηχανισμού απολήξεις της υπήρξε στρατηγική επιλογή για τον τούρκο πρόεδρο, και οι δεσμοί αυτοί ενισχύθηκαν ακόμη περισσότερο μετά την απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016. Εκτοτε η επιρροή του Κόμματος Εθνικιστικής Δράσης (Milliyetçi Hareket Partisi-ΜΗΡ) και του αρχηγού του Ντεβλέτ Μπαχτσελί είναι δυσανάλογα μεγάλη σε σχέση με την εκλογική τους ισχύ, ενώ οι παρακρατικοί μηχανισμοί έχουν βρει πρόσφορο έδαφος για να καλύψουν το χαμένο έδαφος και να αναπτυχθούν περαιτέρω. Διαφορετικές φατρίες εντός του τουρκικού «βαθέος κράτους» αισθάνονται αρκετά ισχυρές και ασφαλείς, ώστε να εξαπολύουν εκατέρωθεν επιθέσεις, αλλά και να εμπλέκονται στη μάχη διαδοχής στο κυβερνών κόμμα της Τουρκίας. Οι αναφορές Πεκέρ σε πολιτικές δολοφονίες, λαθρεμπόριο ναρκωτικών και όπλων, και επιθέσεις εναντίον αντιφρονούντων είναι απλώς η κορυφή του παγόβουνου, και ο ίδιος υπόσχεται περαιτέρω αποκαλύψεις. Αποτελεί τραγική ειρωνεία ότι το κόμμα που είχε κάποτε πιστωθεί την πάταξη του τουρκικού «βαθέος κράτους» έχει πλέον μεταβληθεί σε συνεργό της νεκρανάστασής του.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και επικεφαλής του Προγράμματος Τουρκίας στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)