Το «Πέρασμα» {LF}της εποχής μας

To γουέστερν είναι ένα πολύ ιδιαίτερο genre. Για αρκετές δεκαετίες αποτέλεσε τροφή του αμερικανικού – μα όχι μόνο – κινηματογράφου, σε ταινίες που σήμερα φαντάζουν παρωχημένες και γεμάτες από ανισότητες, ρατσισμό, σεξισμό και πολιτική μη-ορθότητα. Για αρκετές δεκαετίες το πρότυπο του χολιγουντιανού ήρωα ήταν σμιλευμένο κάτω από τη σκιά ενός καουμπόικου καπέλου με χαρακτήρες που προέρχονταν από τα δεκάδες pulp μυθιστορήματα που κάθε αγόρι της δεκαετίας των μπούμερ είχε στο δωμάτιό του. Η αμερικανική ταυτότητα και μαζί και η ανδρική ταυτότητα ζούσε την ανακάλυψή της πίσω από την αφήγηση των γουέστερν που ακολουθούσε τον ρόλο ενός πολύ συγκεκριμένου παραδείγματος που στις δεκαετίες του ’50 και του ’60 φαινόταν να είναι απλά αποδεκτό από όλους.

Στο παράδειγμα αυτό υπήρχε σχεδόν πάντα μια σειρά από χαρακτηριστικά που όριζαν την αφήγηση: Σκληροί άνδρες, άγρια φύση, ανύπαρκτες φιλίες, μοναχικότητα, εχθροί και προδότες. Με αυτά τα χαρακτηριστικά, σε συνδυασμό με μια σειρά από εναλλακτικές ιδέες που λειτουργούσαν σαν αλατοπίπερο, θα μπορούσες να στήσεις σχεδόν όλες τις γουέστερν αφηγήσεις της εποχής. Και σίγουρα αυτό δεν ήταν τυχαίο. Πέρα από την ίδια την αναζήτηση της ταυτότητας του Αμερικανού στο πλαίσιο του genre που οριζόταν από το κοινό (κατά μέρος) παρελθόν της αναζήτησης στην Αγρια Δύση, βρίσκεται η κοντινή κληρονομιά των δύο Παγκοσμίων Πολέμων που όρισαν την αμερικανική και παγκόσμια ψυχοσύνθεση για μια ολόκληρη γενιά. Η αφήγηση του γουέστερν έδωσε τη σκυτάλη στις δεκαετίες του ’70 και ’80 σε κάτι που θα έλεγα ορίζεται από ακριβώς το αντίθετο παράδειγμα: Στην επιστημονική φαντασία στην οποία οι Γολιάθ περιορίστηκαν μπροστά στους Δαβίδ, οι φιλίες και οι συμμαχίες έδωσαν τη θέση τους στις αντιπαλότητες (οι εχθροί πλέον ήταν οι εξωγήινοι και όχι άλλες φυλές ανθρώπων), η αισιοδοξία στον πεσιμισμό και το εχθρικό σύμπαν βρισκόταν εκεί για να το κατακτήσουμε και όχι για να μας τρομάξει με την παρουσία του.

Παράδειγμα και ανατροπή

«Το πέρασμα του μακελάρη», γραμμένο το 1960, είναι το τρίτο μυθιστόρημα του Τζον Ουίλιαμς που μεταφράζεται στα ελληνικά και ανήκει στη χρυσή εποχή των γουέστερν της δεκαετίας. Η πλοκή του, σαφώς ορισμένη από το παράδειγμα που προαναφέραμε, συνδυάζεται με ένα ελαφρώς ρεβιζιονιστικό αλατοπίπερο που προσπαθεί να ανατρέψει τη σιγουριά του παραδείγματος αλλά με ήπιο τρόπο. Ο Γουίλ Αντριους, επηρεασμένος από τον ρομαντισμό και τη φιλοσοφία του Ραλφ Γουόλντο Εμερσον, εγκαταλείπει το Χάρβαρντ όπου φοιτά για να βρεθεί στο Κολοράντο και στα Βραχώδη Ορη για να μπορέσει να βρει τον εαυτό του. Θα χρηματοδοτήσει ο ίδιος μια αποστολή κυνηγιού βουβαλιών και μαζί με τρεις συνοδοιπόρους θα αντιμετωπίσει το άγνωστο και τη φύση με σκοπό όχι τόσο το κέρδος, μα τη δικιά του προσωπική εξέλιξη. Η πορεία του από τη ρομαντική αναζήτηση στη σκληρή πραγματικότητα εξελίσσεται στις σελίδες του βιβλίου ήρεμα και φυσιολογικά, με ισορροπία ανάμεσα στο σασπένς της πλοκής και στο αναμενόμενο της ωρίμασης.

Οι ήρωες του Ουίλιαμς στο «Πέρασμα του μακελάρη», όπως και στα άλλα δύο μυθιστορήματά του, είναι κάθε άλλο από τέλειοι και ιδανικοί. Το πλαίσιο του γουέστερν στο «Πέρασμα» είναι ιδανικό για να σκιαγραφήσει – κόντρα στην αγριότητα του τοπίου – όλα τα κυνικά ελαττώματα που στήνουν την ανθρώπινη φύση και οδηγούν στη συνεχόμενη σύγκρουση. Ο Ουίλιαμς με έναν αριστοτεχνικό τρόπο στήνει ένα πλαίσιο όπου όλες οι ανθρώπινες ατέλειες φαντάζουν φυσιολογικές – αλλά όχι συγχωρητέες. Με αυτό το δεδομένο και τα τρία μυθιστορήματα του Ουίλιαμς στήνουν, το καθένα με τον δικό του τρόπο και στο δικό του πλαίσιο, έναν χάρτη της ανθρώπινης ύπαρξης απαλλαγμένο από ωραιοποιήσεις και ιδεαλισμούς, αλλά χωρίς την ανάγκη οποιασδήποτε υπερβολής ή γιγαντισμού. Ο Ουίλιαμς γράφει ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα γουέστερν του μαζί με τον «Ματοβαμμένο μεσημβρινό» του Κόρμακ ΜακΚάρθι (εκδ. Καστανιώτη 2011) και το (αμετάφραστο στα ελληνικά) «Warlock» του Οουκλεϊ Χολ και αποτελούν μια ιερή αναγνωστική τριάδα που στέκεται ως σημαία πάνω από την υπόλοιπη pulp λογοτεχνία του 20ού αιώνα.

Παράλληλα ο Ουίλιαμς εκφράζει με συμβολικό τρόπο μια απάντηση στο δίλημμα του πνευματικού ανθρώπου που αναζητεί την ταυτότητά του στον γήινο, χωμάτινο άνθρωπο που βρίσκεται μέσα του. Το πλαίσιο του γουέστερν αποτελεί για τον Ουίλιαμς το κατάλληλο θέατρο για την εσωτερική αυτή πάλη, η οποία συνεχίζεται και στο επόμενο βιβλίο του Ουίλιαμς, τον «Στόουνερ».

«Το πέρασμα του μακελάρη» εξήντα χρόνια αργότερα δεν εμφανίζεται παρωχημένο. Η επόμενη γενιά άλλωστε, μετά τον ιδεαλισμό του «Πολέμου των Αστρων» και του «Star Trek», οδηγείται στην πάλη και στη σύγκρουση με τρόπο που η χίπικη αντιμετώπιση της επιστημονικής φαντασίας δεν μπορεί να καλύψει. Η αφήγηση ακόμα και των μπλοκμπάστερ ταινιών της εποχής – π.χ. «Avengers» – ορίζεται πλέον περισσότερο από μετα-γουέστερν όπως η «Αγρια συμμορία» του Πέκινπα (1969) παρά απ’ ότιδήποτε άλλο, ενώ το «Westworld» του ΗΒΟ κατέκρινε με τον πιο άμεσο και γραφικό τρόπο τη σεξιστική δυτική κοινωνία συμβολίζοντας μια φεμινιστική επανάσταση που κανείς δεν θα τολμούσε να αναπτύξει λίγα χρόνια πριν. Ο κόσμος του COVID-19 δεν είναι πια ο εύκολα κατακτήσιμος που πιστεύαμε, αλλά ο εχθρικός του «Περάσματος», όπου η αγριότητα της φύσης μας οδηγεί ως άτομα όχι προς το καλύτερο μα προς το χειρότερο. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο η έκδοσή του μα και η ανάγνωσή του σήμερα είναι εξαιρετικά επίκαιρες.

O Βασίλειος Δρόλιας είναι συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Ταξίδια με λάθος ανθρώπους» θα κυκλοφορήσει το φθινόπωρο.

John Williams
Το πέρασμα του μακελάρη
Μτφ. Αθηνά Δημητριάδου
Εκδ. Gutenburg, 2021, Σελ. 463
Τιμή: 16 ευρώ