Λογοτεχνία και ψυχανάλυση 2

Τέσσα Χατζηγιάννη

κλινική ψυχολόγος, ψυχαναλύτρια, μέλος της ΕΨΕ

Ο Φρόιντ, αναγνώστης λογοτεχνίας

Το συγγραφικό έργο του ιδρυτή της ψυχανάλυσης είναι τεράστιο και έχει συχνά τονιστεί ότι εκτός από την επιστημονική τους αξία τα κείμενά του έχουν και λογοτεχνικές αρετές, καθώς ο Φρόιντ χρησιμοποιεί με άνεση τη γερμανική γλώσσα, σε όλο της τον πλούτο, την πολυσημία και τη μεταφορικότητα. Οπως κάθε δεινός συγγραφέας, υπήρξε επίσης ένας παθιασμένος και ιδιαίτερα καλλιεργημένος αναγνώστης λογοτεχνίας, σε σημείο που χαρακτήριζε τον εαυτό του Bucherwurm (βιβλιοσκώληξ) – γερμανική εκδοχή του «βιβλιοφάγος».

Αναμνήσεις σχετικές με βιβλία διατηρούσε από τα πρώτα παιδικά χρόνια, όπου, όπως γράφει στην Ερμηνεία των Ονείρων, θυμάται να κάθεται στο πάτωμα με την αδελφή του και να ξεφυλλίζουν, αλλά και να βγάζουν, «σαν φύλλα αγκινάρας», τις πολύχρωμες σελίδες μιας εικονογραφημένης ιστορίας της Περσίας· από την εφηβεία θυμάται να αφήνει χρέη στον βιβλιοπώλη της γειτονιάς κάνοντας έξαλλο τον πατέρα του και από τα φοιτητικά του χρόνια να μαθαίνει μόνος του ισπανικά για να μπορεί να διαβάσει στο πρωτότυπο «τον αθάνατο», όπως λέει, Δον Κιχώτη. Είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι στην αλληλογραφία του με την αρραβωνιαστικιά του και μετέπειτα γυναίκα του Martha Bernays, ο νεαρός Φρόιντ συχνά αναφέρεται στα αγαπημένα λογοτεχνικά του αναγνώσματα, τα σχολιάζει και ενίοτε της στέλνει μικρά δοκίμια κριτικής λογοτεχνίας.

Ενώ σπούδασε Ιατρική και στα νεανικά του χρόνια το πεδίο έρευνάς του αφορούσε κλάδους όπως η βιολογία και η φυσιολογία, η ανάγνωση μυθιστορημάτων, θεατρικών κειμένων αλλά και ποίησης και φιλοσοφίας συνόδευαν τον Φρόιντ σε όλη τη διάρκεια της ζωής του και τροφοδότησαν, όπως ο ίδιος ομολογεί, σε μεγάλο βαθμό τη θεωρία του περί ψυχής. Είναι ενδεικτικό ότι την απόφασή του να σπουδάσει ιατρική την πήρε, όπως γράφει στο αυτοβιογραφικό του κείμενο Selbst Darstellung, τον τελευταίο χρόνο των γυμνασιακών του σπουδών, ενώ παρακολουθούσε μια διάλεξη του καθηγητή Carl Bruhl επάνω στον Υμνο στη φύση του Γκαίτε.

Οι αναφορές του Φρόιντ σε λογοτεχνικά έργα είναι πολλές και πολύ γνωστές, καθώς κάποιες από αυτές είναι στενά συνδεδεμένες με ψυχαναλυτικές έννοιες: ο Οιδίπους τύραννος του Σοφοκλή με το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα, οι Αδελφοί Καραμαζόφ του Ντοστογιέφσκι με το ζήτημα της πατροκτονίας, η Γκραντίβα του Γιένσεν με το όνειρο και το παραλήρημα, και βεβαίως ο Σαίξπηρ: στον Αμλετ ο Φρόιντ διακρίνει έναν ανεσταλμένο Οιδίποδα, η Λαίδη Μάκμπεθ του δίνει την ευκαιρία να επεξεργαστεί την έννοια του ασυνείδητου αισθήματος ενοχής, ο Ληρ και ο Εμπορος της Βενετίας ενέπνευσαν τη συγγραφή του περίφημου κειμένου Το μοτίβο της εκλογής των τριών κουτιών. Από τους Γερμανούς και ιδιαίτερα τους εκπροσώπους του γερμανικού ρομαντισμού, ο Γκαίτε αναφέρεται πολύ συχνά στο φροϊδικό έργο, όπως και ο Σίλερ, ο Χάινε, ο Χόφμαν (από τον οποίο ο Φρόιντ εμπνεύστηκε το περίφημο κείμενό του Ανοίκειο). Ο Φρόιντ συνδέθηκε επίσης φιλικά με συγγραφείς της εποχής του: τον Σνίτσλερ στον οποίο έγραφε: «Πιστεύω ότι σας έχω αποφύγει από φόβο ότι θα συναντήσω τον σωσία μου», τον Τόμας Μαν, τον Στέφαν Τσβάιχ αλλά και τον Ρομαίν Ρολάν.

Συγγραφείς, οι «πολύτιμοι σύμμαχοι»

Λογοτεχνία και ψυχανάλυση «αντλούν, κατά τον Φρόιντ, το υλικό τους από τις ίδιες πηγές», διατηρώντας έτσι ισχυρούς και στενούς δεσμούς, ίσως μεγαλύτερους από αυτούς που συνδέουν την ψυχανάλυση με άλλες μορφές τέχνης όπως η ζωγραφική ή η μουσική. Μέσα από διαφορετικούς δρόμους, με ξεχωριστές και ιδιαίτερες για την καθεμία μεθόδους, προσβλέπουν και οι δύο στην κατανόηση και την περιγραφή της πολυπλοκότητας της ανθρώπινης ψυχής, των συγκρούσεών της, των σκοτεινών της σημείων. Ο Φρόιντ έτρεφε βαθύ θαυμασμό απέναντι στους λογοτέχνες και θεωρούσε ότι είχαν μια προνομιακή και πιο διεισδυτική πρόσβαση στον ανθρώπινο ψυχισμό που εκείνος, ως επιστήμονας, μοχθούσε τόσο για να αποκτήσει. «Οι συγγραφείς μας είναι πολύτιμοι σύμμαχοι γιατί γνωρίζουν ένα σωρό πράγματα μεταξύ ουρανού και γης, που τα αγνοεί παντελώς η σχολαστική παιδεία μας. Οσον αφορά μάλιστα τη γνώση της ψυχής, είναι πιο μπροστά από μας, τους κοινούς ανθρώπους…», έγραφε το 1907 στο κείμενό του Παραλήρημα και όνειρα στην Γκραντίβα του Γιένσεν.

Ο Φρόιντ ανακαλύπτει στα όνειρά του όπως και σε αυτά των ασθενών του φαντασιακά σενάρια που τα λογοτεχνικά κείμενα δηλώνουν αλλά και υποκρύπτουν, αρκεί κανείς να θέλει να τα διακρίνει. Τον Οκτώβριο του 1897 έγραφε στον επιστήθιο φίλο του Φλις: «Βρήκα μέσα μου, όπως παντού, ερωτικά αισθήματα προς τη μητέρα μου και ζήλεια προς τον πατέρα μου, αισθήματα κοινά νομίζω σε όλα τα μικρά παιδιά […] Εάν είναι έτσι, καταλαβαίνουμε την καθηλωτική δράση του Οιδίποδα Τύραννου […] κάθε άνθρωπος υπήρξε κάποτε, στη φαντασία του, ένας Οιδίπους και εξανίσταται μπρος στην πραγματοποίηση αυτού του ονείρου του στην πραγματικότητα… Ομως μια ιδέα μου πέρασε από τον νου: μήπως υπάρχουν και στον Αμλετ, ανάλογα ζητήματα;». Τη στιγμή που ανακαλύπτει τα βασικά στοιχεία της οιδιπόδειας σύγκρουσης, το έργο του Σοφοκλή και του Σαίξπηρ είναι παρόντα δίνοντας έρεισμα στις ρηξικέλευθες θεωρητικές υποθέσεις του ιδρυτή της ψυχανάλυσης, προσδίδοντάς τους έτσι καθολικό νόημα.

Το οιδιπόδειο δράμα αλλά και η προβληματική του ευνουχισμού, της πρωταρχικής σκηνής, της σαγήνης – αυτών που ονομάζει πρωταρχικές φαντασιώσεις και δομούν τον ανθρώπινο ψυχισμό – βρίσκονται στον πυρήνα της λογοτεχνικής παραγωγής όπως διαπερνούν τα όνειρα, τα συμπτώματα και τις ψυχικές συγκρούσεις των ανθρώπων. Ο Φρόιντ εκπλήσσεται από την τεράστια δυνατότητα της ανθρώπινης ψυχής να αντιμετωπίζει και να λύνει τις συγκρούσεις ανάμεσα σε επιθυμίες και άμυνες, ανάμεσα στην αρχή της ευχαρίστησης και στην αρχή της πραγματικότητας και μελετά τον τρόπο με τον οποίο η λογοτεχνική παραγωγή συμμετέχει σ’ αυτή τη μορφή επεξεργασίας που είναι σύμφυτη με την ανθρώπινη συνθήκη.

Ακόμη παραπέρα, θα εντοπίσει κοινούς μηχανισμούς στον τρόπο λειτουργίας του ψυχικού οργάνου και στη λογοτεχνική δημιουργία. Οι πρωτογενείς διαδικασίες που χαρακτηρίζουν τον τρόπο λειτουργίας της ασυνείδητης σκέψης, επιτρέπουν στα απωθημένα φαντασιακά περιεχόμενα να παρακάμψουν τη λογοκρισία και να εκφραστούν μέσω παραστάσεων, όπως συμβαίνει στο όνειρο αλλά και στα καλλιτεχνικά έργα. Η συμπύκνωση, βασικός μηχανισμός του ονείρου, ενοποιεί σε μια αναπαράσταση πολλά στοιχεία: οι λογοτεχνικοί ήρωες, όπως και τα πρόσωπα ενός ονείρου, δημιουργούνται μέσα από διαφορετικά στοιχεία που ανήκουν σε πολλά πρόσωπα. Η μετάθεση που μεταφέρει το ενδιαφέρον και την ένταση ορισμένων αναπαραστάσεων σε άλλες ανώδυνες, χάρη σε μια σχέση συνάφειας, διευκολύνει τη μορφοποίηση του ονείρου και δίνει στη μετωνυμία, βασική διεργασία της λογοτεχνίας, όλο της το νόημα.

Εκτός από τους παραπάνω μηχανισμούς, ο Φρόιντ θα δείξει ότι η «ενδοψυχική γνώση», που καθιστά τον λογοτέχνη «αυτόν που γνωρίζει χωρίς να το ξέρει», στηρίζεται στην προβολή, ψυχική διεργασία μέσω της οποίας τοποθετούμε στον εξωτερικό κόσμο στοιχεία που σβήνονται από τη συνείδηση· στη μετουσίωση, μέσω της οποίας η σεξουαλική ενόρμηση παρεκκλίνει προς μη σεξουαλικούς σκοπούς, στοχεύοντας σε κοινωνικά καταξιωμένα αντικείμενα και τέλος σε μια ιδιαίτερη διαπερατότητα ανάμεσα στις ψυχικές αρχές η οποία προσφέρει στον δημιουργό μια δυνατότητα ψυχικής επεξεργασίας ασυνείδητων ψυχικών παραγώγων. Σύμφωνα μ’ αυτή την οπτική το λογοτεχνικό κείμενο αποτελεί ένα «συμβιβαστικό σχηματισμό», προϊόν μιας υπόγειας ψυχικής εργασίας του συγγραφέα. Κατά συνέπεια, το νόημα οφείλει να αναζητηθεί στο ίδιο το κείμενο, όποιες κι αν είναι οι συνειδητές προθέσεις του δημιουργού του.