Το αμερικανικό πογκρόμ του 1921

Για τους Αμερικανούς, η χθεσινή ημέρα ήταν η Memorial Day. Επίσημη αργία του κράτους κατά την οποία μνημονεύεται η προσφορά των ανδρών και γυναικών στρατιωτικών που χάθηκαν στα πεδία των μαχών. Για τους μαύρους πολίτες, ωστόσο, η Μέρα των Πεσόντων κουβαλάει φορτισμένες στιγμές αφού ενώνει με διαφορά ενός αιώνα δύο φρικτά εγκλήματα ρατσιστικής φύσης. Την περσινή χρονιά, η Memorial Day έπεσε την 25η Μαΐου, την ημέρα που ο Αφροαμερικανός Τζορτζ Φλόιντ πέθανε από ασφυξία ενώ είχε συλληφθεί από λευκούς αστυνομικούς στη Μινεάπολη. Ο θάνατός του καταγράφηκε σε βίντεο και η δημοσίευσή του σύντομα έφερε ένα κύμα μαζικών διαδηλώσεων και εικόνες χάους και ταραχών σε όλη τη χώρα.

Πολύ χειρότερες σκηνές βίας είχαν καταγραφεί και μια άλλη Μέρα των Πεσόντων, στις 31 Μαΐου 1921, στη γειτονική πόλη Τάλσα, όπου σ’ ένα ρατσιστικό πογκρόμ ο μαύρος πληθυσμός της περιοχής Γκρίνγουντ έγινε θύμα επιθέσεων, δολοφονιών και τρομοκρατίας. Εκατό χρόνια μετά τη σφαγή της Τάλσα στην Οκλαχόμα, περιστατικά όπως η δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ υπενθυμίζουν στους Αμερικανούς πως οι μάχες που έχουν να δώσουν ενωμένοι ως έθνος δεν είναι απαραίτητα μόνο στους υπερπόντιους πολέμους που έχουν κηρύξει αλλά κι εντός των συνόρων της χώρας τους, κόντρα στη διαστρεβλωμένη πολιτική, τις διακρίσεις και τη μισαλλοδοξία.

Η φετινή επέτειος των γεγονότων της Τάλσα δεν ξεκίνησε με τις καλύτερες συνθήκες αφού μια συναυλία που ήταν προγραμματισμένη για χθες ακυρώθηκε. Σύμφωνα με τον επικεφαλής της οργανωτικής επιτροπής των επετειακών εκδηλώσεων Κέβιν Μάθιους, αιτία για την αναβολή της βραδιάς ήταν οι υπέρογκες χρηματικές απαιτήσεις τριών επιζώντων της σφαγής που θα συμμετείχαν. Ακόμα κι έτσι, ωστόσο, η μέρα κουβαλούσε μια μεγάλη συναισθηματική φόρτιση. Κυρίως γιατί συμβολίζει την επικράτηση του σκοταδιού έναντι του φωτός, εκεί όπου χάθηκαν 300 ζωές, θάφτηκαν περιουσίες και κόποι μιας ζωής αλλά και σφραγίστηκε η αλήθεια μιας ακραίας έκφρασης της λευκής υπεροχής και καταπάτησης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

ΔΙ’ ΑΣΗΜΑΝΤΟΝ ΑΦΟΡΜΗΝ. Η σπίθα που άναψε την πυρκαγιά για να καεί κυριολεκτικά και μεταφορικά μια ολόκληρη κοινωνία ήταν ένα τυχαίο σκούντημα που παρερμηνεύτηκε. Στις 4 το απόγευμα της 31ης Μαΐου 1921, ο 19χρονος αφροαμερικανός λούστρος Ντικ Ρόουλαντ μπήκε στο κτίριο Drexel προκειμένου να ανέβει στην τουαλέτα που ήταν προορισμένη για τους μαύρους της εποχής. Μπαίνοντας στον θάλαμο του ανελκυστήρα, ωστόσο, γλίστρησε και για να μην πέσει, ανακλαστικά έπιασε το χέρι της 17χρονης Σάρα Πέιτζ, χειρίστριας του μηχανήματος. Εκείνη τρόμαξε κι έβαλε τις φωνές, τις οποίες άκουσε ένας υπάλληλος καταστήματος του κτιρίου, ειδοποιώντας την αστυνομία. Στην κατάθεσή της η κοπέλα ανέφερε ότι επρόκειτο περί ατυχήματος και δεν ήθελε να δοθεί συνέχεια στο συμβάν. Ωστόσο, τα όργανα της τάξης αναζήτησαν τον Ρόουλαντ και τον συνέλαβαν προκειμένου να δώσει εξηγήσεις.

Το περιστατικό θα έκλεινε ανώδυνα αν δεν παρενέβαινε η τοπική εφημερίδα «Tulsa Tribune». Φροντίζοντας να παραποιήσει τα γεγονότα, κάτω από τον πηχυαίο τίτλο «Συνελήφθη νέγρος για επίθεση σε κοπέλα μέσα στο ασανσέρ», έκρυβε την παρότρυνση του πλήθους της πόλης να λιντσάρουν το αγόρι. Τα νέα εξαπλώθηκαν στην πόλη και σιγά σιγά δεκάδες εξοργισμένοι λευκοί έκαναν την εμφάνισή τους έξω από το δικαστικό μέγαρο όπου είχε μεταφερθεί ο Ρόουλαντ, ζητώντας να τους παραδοθεί ο νεαρός. Μπροστά σε αυτή την εξέλιξη, μια ομάδα περίπου 60 μαύρων έφτασε στο δικαστήριο προκειμένου να υπερασπιστεί τον συλληφθέντα. Στη θέα όμως των όπλων που κουβαλούσαν, οι συγκεντρωμένοι που ήταν πλέον περισσότεροι από 2.000 θέλησαν να απαντήσουν με τον ίδιο τρόπο. Εσπευσαν λοιπόν στα σπίτια τους να οπλιστούν κι αυτοί και δεν άργησαν να ανοίξουν πυρ εναντίον των Αφροαμερικανών.

Από την ανταλλαγή πυρών φέρεται να έχασαν τη ζωή τους δέκα λευκοί και δύο μαύροι, αλλά αυτοί ήταν δυστυχώς οι πρώτοι νεκροί μιας σύγκρουσης που έμελλε να εξελιχθεί σε τραγωδία. Υποχωρώντας οι μαύροι προς την περιοχή του Γκρίνγουντ όπου κατοικούσε η πλειονότητα της κοινότητάς τους, τους ακολούθησαν οι λευκοί ζητώντας εκδίκηση για την προηγούμενη επίθεση. Στο πέρασμά τους άρχισαν να καταστρέφουν ό,τι έβρισκαν μπροστά τους. Σπίτια, καταστήματα, εκκλησίες, δημόσια κτίρια κι εγκαταστάσεις έγιναν στόχος επιθέσεων και βανδαλισμών, ώσπου στη μέση μπήκαν τελικά και τα όπλα. Στις γειτονιές του Γκρίνγουντ οι λευκοί πυροβολούσαν αδιακρίτως εναντίον μαύρων. Μέλη της τοπικής αστυνομίας όπλιζαν τα χέρια τους, παραδίδοντάς τους περίστροφα. Οι πιο άγριοι ξέφυγαν από τον όχλο κατά τη διάρκεια της νύχτας κι άρχισαν να πετάνε μέσα σε κτίρια φλεγόμενα στουπιά, βάζοντας τις πρώτες πυρκαγιές.

Ολο το βράδυ οι φλόγες έκαιγαν το ένα μετά το άλλο τα τετράγωνα όπου άλλοτε κατοικούσαν οι μαύροι πολίτες και η πυροσβεστική δεν μπορούσε καν να πλησιάσει αφού την εμπόδιζαν οι συγκεντρωμένοι. Οι μαύροι προσπαθούσαν να απαντήσουν στη βία με βία, προτάσσοντας ελεύθερους σκοπευτές.

Η φρενίτιδα κορυφώθηκε όταν στην επιδρομή στη συνοικία του Γκρίνγουντ μπήκαν κι εναέριες δυνάμεις. Ιδιωτικά αεροπλάνα απογειώθηκαν από γειτονικό αεροδρόμιο για να βομβαρδίσουν την περιοχή με αυτοσχέδιες βόμβες από νέφτι και νιτρογλυκερίνη, ενώ συνέχισαν να ρίχνουν σφαίρες από αέρος. Μαρτυρίες έκαναν λόγο για συντονισμό της επίθεσης από τον ηγέτη της Κου Κλουξ Κλαν της Τάλσα Ντ. Τέιτ Μπράντι με τη συνδρομή της αστυνομίας. Ολόκληρο το Γκρίνγουντ είχε πλέον παραδοθεί στη ρατσιστική τρέλα.

Το πρωί της 1ης Ιουνίου η κατάσταση ήταν πια εκτός ελέγχου. Η φωτιά κατάκαιγε το Γκρίνγουντ και οι λευκοί τρομοκράτες δεν έλεγαν να σταματήσουν τις επιδρομές τους. Ο κυβερνήτης της Οκλαχόμα δεν είχε άλλη λύση παρά να κηρύξει στρατιωτικό νόμο και η Εθνοφυλακή της πολιτείας να επιβάλει την τάξη. Η σίγαση των όπλων, ωστόσο, βρήκε αρκετές χιλιάδες μαύρους της Τάλσα να εγκαταλείπουν την πόλη και τους 6.000 από τους 11.000 συμπολίτες τους να έχουν συλληφθεί για τις ταραχές. Σχεδόν όλοι τους είχαν μείνει πλέον άστεγοι, αφού το Γκρίνγουντ είχε γίνει στάχτη. Οσο για τους νεκρούς από τις συμπλοκές; Οι πρώτες εκτιμήσεις έκαναν λόγο για 36 θανάτους, 26 μαύρων και 10 λευκών, ένα νούμερο που θα άλλαζε δραματικά στις ημέρες μας.

Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΑΙΤΙΑ. Αν και η αφορμή για τις ταραχές ήταν ένα ασήμαντο περιστατικό, ο πραγματικός λόγος της έκρηξης φυλετικής βίας στην Τάλσα ήταν η οικονομική υπεροχή των μαύρων του Γκρίνγουντ. Οι Αφροαμερικανοί είχαν λάβει γενναία μερίδα των εσόδων από τα πετρελαϊκά κοιτάσματα της περιοχής και είχαν χειραφετηθεί. Στη συνοικία τους, την οποία είχαν βαφτίσει Black Wall Street, η πλειονότητα των κατοίκων ήταν μορφωμένοι και λειτουργούσαν πάνω από 300 επιχειρήσεις κάθε είδους: από εμπορικά καταστήματα και ιατρεία μέχρι κέντρα ψυχαγωγίας. Το εύρωστο μαύρο γκέτο είχε μπει στο μάτι της λευκής κοινότητας της Τάλσα και ειδικότερα του τοπικού ισχυρού πυρήνα της Κου Κλουξ Κλαν.

Τις επόμενες ημέρες, το περιστατικό που χαρακτηρίστηκε από τις εφημερίδες της εποχής «η σφαγή της Τάλσα» ξαφνικά αποσιωπήθηκε. Οι λευκοί σταμάτησαν να μιλούν για τις πράξεις τους κατά «τη φυλετική επανάσταση», όπως τη χαρακτήρισαν, αποφεύγοντας τις ευθύνες τους, και οι μαύροι έμαθαν να ζουν στο καθεστώς της σιωπής, μετρώντας τις πληγές τους. Τι κι αν τις δύο ημέρες του 1921 συνέβη μία από τις χειρότερες βιαιοπραγίες στην ιστορία των Αφροαμερικανών, που μάλιστα από σύγχρονους ιστορικούς χαρακτηρίζεται ως η Αμερικανική Νύχτα των Κρυστάλλων. Σταδιακά, η μελανή στιγμή στην ιστορία της Αμερικής (δυστυχώς, όχι η μόνη) πέρασε στη λήθη. Δεν αποδόθηκαν ποτέ ποινικές ευθύνες, η έρευνα της αστυνομίας έγινε για τα μάτια του κόσμου, χωρίς να καταλήξει κάπου, και η πόλη αφέθηκε στον χρόνο πιο διχασμένη από ποτέ. Οσο για τον Ντικ Ρόουλαντ; Αυτός απαλλάχθηκε τελικά από τις κατηγορίες τον Σεπτέμβριο του 1921 και μετακόμισε στο Κάνσας Σίτι, αναζητώντας την τύχη του, χωρίς κανείς να μάθει κάτι γι’ αυτόν ξανά.

Οι περισσότεροι πολίτες της χώρας τις επόμενες δεκαετίες δεν έμαθαν ποτέ για τα τραγικά περιστατικά της Τάλσα. Η ύπαρξή τους είχε μάλιστα σβηστεί από τα επίσημα αρχεία της πόλης. Φωτογραφίες κι αναφορές στην 31η Μαΐου εξαφανίστηκαν. Κάποιοι είχαν κόψει ακόμα κι από τα αρχεία της εφημερίδας «Tulsa Tribune» τα σχετικά άρθρα, πριν ψηφιοποιηθούν. Οι πληγές όμως της Τάλσα βασάνιζαν ακόμα τους επιζήσαντες. Γι’ αυτό και το 1996 ανεξάρτητοι ερευνητές άρχισαν να ψάχνουν τα γεγονότα, επιφορτισμένοι από την ειδική επιτροπή της Οκλαχόμα να βρουν την αλήθεια. Πέντε χρόνια μετά, παρέδωσαν το πόρισμά τους όπου περιγράφηκε η έκταση της τραγωδίας.

Σε λίγες ώρες 1.256 σπίτια είχαν γίνει στάχτη, 215 λεηλατήθηκαν αλλά γλίτωσαν την πυρά. Οι συνολικές ζημιές υπολογίστηκαν σε 2,25 εκατομμύρια δολάρια, ενώ οι θάνατοι λόγω έλλειψης στοιχείων τοποθετήθηκαν μεταξύ 75 και 300. Τα μέλη της επιτροπής πρότειναν στην κυβέρνηση να αποζημιωθούν τα θύματα, να στηριχθεί η οικονομική δράση του Γκρίνγουντ και να στηθεί μνημείο στη μνήμη των νεκρών, χωρίς ποτέ τίποτα από αυτά να γίνει πράξη. Τουλάχιστον, η σφαγή μπήκε στα βιβλία της Ιστορίας στα σχολεία και ο κυβερνήτης της Οκλαχόμα Φρανκ Κίτινγκ υπέγραψε την «πράξη συμφιλίωσης».

ΟΜΑΔΙΚΟΣ ΤΑΦΟΣ. Εναν αιώνα μετά, η Οκλαχόμα δείχνει πως τα όσα συνέβησαν στο Γκρίνγουντ δεν είναι τυχαία. Ηταν η μοναδική πολιτεία που στις προεδρικές εκλογές του 2008 και του 2012 δεν ψήφισε σε καμία περιφέρειά της τον Μπαράκ Ομπάμα, ενώ στις δύο επόμενες υποστήριξε στις κάλπες τον Ντόναλντ Τραμπ. Η ιστορία, ωστόσο, φαίνεται πως πλέον αναμοχλεύεται. Τον περσινό Μάρτιο, σε μια κίνηση αποκατάστασης της ιστορίας, ο Ρεπουμπλικανός κυβερνήτης της Τάλσα διέταξε την ανεύρεση θυμάτων της σφαγής που αγνοούνταν. Χρησιμοποιώντας την τεχνολογία των ραντάρ, εντόπισαν τελικά έναν ομαδικό τάφο με 11 φέρετρα που πάνε πίσω στα γεγονότα του 1921. Τα γεγονότα της 31ης Μαΐου ζωντάνεψαν ξανά την περασμένη εβδομάδα, όταν οι τρεις επιζήσαντες της σφαγής (ο νεότερος 100 χρονών) κατέθεσαν τις μαρτυρίες τους ενώπιον ειδικής επιτροπής. Η Τάλσα πέρασε μάλιστα και στην ποπ κουλτούρα μέσα από τους στίχους του Μπομπ Ντίλαν στο τραγούδι «Murder most foul» αλλά και την πλοκή της σειράς του ΗΒΟ «Watchmen».