Η αναζήτηση ταυτότητας είναι μάταιη

Eχουν βέβαια πολλές διαφορές. Εκείνη γεννήθηκε στη Γερμανία το 1906, εκείνος στο Νιούαρκ το 1933. Εκείνη διέφυγε από το Ολοκαύτωμα, εκείνος προσπάθησε να διαφύγει από τους γονείς του. Εχουν όμως και πολλές ομοιότητες, λόγω των οποίων έτρεφαν μια αμοιβαία συμπάθεια. Εβραίοι οι ίδιοι, δεν δίστασαν να στηλιτεύσουν τις εμμονές και τις προκαταλήψεις των Εβραίων. Στα βιβλία τους ασχολούνται επίσης πολύ με τη δυαδική φύση του ανθρώπου, την αντίφαση ανάμεσα στον εξωτερικό και τον εσωτερικό του εαυτό. Να είναι τυχαίο ότι οι τάφοι τους απέχουν λίγα βήματα μεταξύ τους;

Hλίθια, άκαρδη, ματαιόδοξη, μοχθηρή, υποκρίτρια, φίλη των αντισημιτών και εχθρά των Εβραίων: έτσι χαρακτήρισαν πολλές εβραϊκές οργανώσεις τη Χάνα Αρεντ όταν κυκλοφόρησε (πρώτα στο περιοδικό New Yorker το 1963 και στη συνέχεια με τη μορφή βιβλίου) το δοκίμιό της «Ο Αϊχμαν στην Ιερουσαλήμ». Δύο ήταν τα εγκλήματα της συγγραφέα: ότι επέκρινε τους εβραίους ηγέτες που συνεργάστηκαν με τους Ναζί και ότι παρουσίασε τον Αϊχμαν ως ένα πρόσωπο πιο σύνθετο από έναν αδίστακτο εγκληματία.

Η συνεργασία των Εβραίων με τους Ναζί απασχολούσε τότε έντονα και τον Φίλιπ Ροθ, ο οποίος το 1959 έγραψε «το Φέρετρο στην Αίγυπτο» για το NBC. Πρωταγωνιστής ήταν ο Τζέικομπ Γενς, ο εβραίος επικεφαλής του γκέτο του Βίλνιους, στον οποίο οι Ναζί είχαν αναθέσει να επιλέγει κάθε μήνα 1.000 Εβραίους για τα στρατόπεδα θανάτου. Το αμερικανικό κανάλι πλήρωσε στον Ροθ 4.000 δολάρια, αλλά αποφάσισε να μην προχωρήσει με την παραγωγή. Κι έτσι ο αμερικανός συγγραφέας γλίτωσε από την κατακραυγή.

Προσωρινά. Γιατί την ίδια χρονιά δημοσίευσε στον New Yorker ένα κείμενο με τίτλο «Υπερασπιστής της Πίστης» και θέμα την εκμετάλλευση της αλληλεγγύης προς τους Εβραίους: σε ένα στρατόπεδο εκπαίδευσης του Μιζούρι, στα τέλη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ένας εβραίος νεοσύλλεκτος κάνει επίθεση φιλίας στον εβραίο λοχαγό του με αναφορές στον Χίτλερ και τον αντισημιτισμό, μόνο και μόνο για να αποκτήσει προνόμια και να μη σταλεί στο μέτωπο του Ειρηνικού. Οι ραβίνοι κατήγγειλαν τον Ροθ, το εβραϊκό κατεστημένο τον χαρακτήρισε «Εβραίο που μισεί τον εαυτό του» και ένας καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Γεσίβα είπε ότι τον Μεσαίωνα οι Εβραίοι θα ήξεραν τι να κάνουν έναν τέτοιο τύπο.

Σε ένα πάνελ σε αυτό το Πανεπιστήμιο έγινε το 1962 η εκπαραθύρωση του Ροθ, γράφει στο τελευταίο τεύχος του New York Review of Books ο Κόρεϊ Ρόμπιν, καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο Brooklyn College. Η εκπαραθύρωση της Αρεντ έγινε δύο χρόνια αργότερα, κάπου στην West 43rd Street.

Τo 1973, o Ροθ έστειλε στην Αρεντ το δοκίμιό του για τον Κάφκα και της είπε ότι είχε γοητευθεί από τη συλλογή που είχε εκδώσει με τα έργα του Βάλτερ Μπένγιαμιν. Εκείνη του απάντησε ότι είχε διαβάσει με μεγάλη χαρά μια σατιρική εκδοχή που είχε γράψει για έναν λόγο του Νίξον και ότι ανυπομονούσε να διαβάσει το καινούργιο του βιβλίο με τίτλο «Η συμμορία μας». Του έδωσε το τηλέφωνό της (749-5846) και του είπε να της τηλεφωνήσει όταν θα επέστρεφε στη Νέα Υόρκη. Aλλά το 1975 πέθανε. Δώδεκα χρόνια αργότερα, ο Ροθ θα επισκεπτόταν το Ισραήλ, θα παρακολουθούσε τη δίκη του Ναζί εγκληματία πολέμου Τζον Ντέμιανουκ και θα έγραφε κι αυτός ένα βιβλίο για την εμπειρία του, το οποίο θα προκαλούσε επίσης αντιδράσεις. Ο τίτλος του ήταν «Επιχείρηση Σάιλοκ».

Oταν ο χαρακτήρας Φίλιπ Ροθ αυτού του βιβλίου μαθαίνει ότι ένας απατεώνας τον υποδύεται, αποφασίζει να τον αναζητήσει. Τον βρίσκει, του τηλεφωνεί, αλλά όταν ο fake Ροθ τον ρωτά ποιος είναι, το κλείνει. Γιατί δεν τον βάζει στη θέση του, γιατί δεν αποκαλύπτει την απάτη; Μια απάντηση – γράφει ο Κόρεϊ Ρόμπιν – δίνει η Χάνα Αρεντ στο βιβλίο της «Οι ρίζες του Ολοκληρωτισμού», που είχε κυκλοφορήσει 42 χρόνια πριν από την «Επιχείρηση Σάιλοκ». Ο καθένας από εμάς, λέει η Αρεντ, είναι πεισμένος ότι ο εαυτός είναι κάτι μοναδικό. Οταν λοιπόν βρισκόμαστε απέναντι σε κάποιον που διεκδικεί την ταυτότητά μας, αποσυντονιζόμαστε.

Στην πραγματικότητα, όλοι μας είμαστε ένα είδος διδύμων. Οταν σκεφτόμαστε, χωριζόμαστε στα δύο. Κι αυτό μας προσφέρει την ενέργεια της αμφιθυμίας και το προνόμιο της αντιφατικότητας. O εξωτερικός εαυτός, ο εαυτός που παρουσιάζουμε στους άλλους, είναι μια επινόηση, ένας ρόλος που παίζουμε στη σκηνή. «Το γεγονός ότι είμαι αναπόφευκτα δύο-σε-ένα», γράφει η Αρεντ, «είναι ο λόγος για τον οποίο η αναζήτηση ταυτότητας είναι μάταιη και η σύγχρονη κρίση ταυτότητας μπορεί να λυθεί μόνο με την απώλεια της συναίσθησης».

To πιο παράξενο δίδυμο στο πάνθεον του Ροθ είναι η Αννα Φρανκ. Στο βιβλίο του «Ο συγγραφέας-φάντασμα», ο Νέιθαν Ζούκερμαν προσπαθεί να αποτινάξει την κατηγορία του «Εβραίου που μισεί τον εαυτό του» επισκεπτόμενος το σπίτι ενός ηλικιωμένου και σεβαστού εβραίου συγγραφέα. Εκεί συναντά τη βοηθό του, την ταυτίζει στο μυαλό του με την Αννα Φρανκ και της προτείνει να παντρευτούν. Τι καλύτερο τρόπο θα μπορούσε να βρει για να εξιλεωθεί;

Στην πραγματικότητα, η αντιγραφή της Αννας Φρανκ επιτρέπει στον Ροθ να αναφερθεί σε μια άλλη αντιγραφή, που βλέπουμε και αυτές τις ημέρες σε ένα μεγάλο μέρος της ισραηλινής κοινωνίας με αφορμή τον πόλεμο της Γάζας: την ταύτιση των Εβραίων με τα θύματα του Ολοκαυτώματος. Μια διεργασία που αποτελεί χρήσιμη πηγή ταυτοποίησης, αλλά και καταφύγιο απέναντι στις φυλετικές και εθνοτικές συγκρούσεις της εποχής.

Χάνα Αρεντ (1906-1975)
Φίλιπ Ροθ (1933-2018)

To πιο εξωφρενικό δίδυμο στο πάνθεον της Αρεντ – γράφει ο Κόρεϊ Ρόμπιν στο NYRB – είναι ο Αϊχμαν. Ενα δίδυμο που αποτυγχάνει, καθώς ο κεντρικός υπεύθυνος της εξόντωσης εκατομμυρίων Εβραίων προσπαθεί να αποδείξει στη δίκη του ότι δεν είχε τίποτα μαζί τους, αντιθέτως, είχε προσωπικούς λόγους να μην τους μισεί. Πώς τον αποδομεί η Αρεντ; Αναδεικνύοντας την κωμική διάσταση της απάντησης που έδωσε στον προτεστάντη ιερέα όταν, δύο ώρες πριν από την εκτέλεσή του, τού πρότεινε να διαβάσουν μαζί τη Βίβλο: «Δεν έχω καιρό για χάσιμο». Η κωμική μεταχείριση των διδύμων, και μάλιστα με φόντο την εβραϊκή τραγωδία, αποτελεί κοινό σημείο της Αρεντ και του Ροθ. «Πρέπει να μπορείς να γελάς», έλεγε η Αρεντ, «γιατί αυτό είναι μια μορφή κυριαρχίας». Κι ένας θρίαμβος, έστω και προσωρινός, των αδύναμων λαών επί της αδυναμίας τους.