Σεξουαλικότητα: {LF}ένα όριο της σκέψης

Χάρη στη φροντίδα και στην επιμονή κληρονόμων και αφοσιωμένων μελετητών, το κατάλοιπο έργο του Μισέλ Φουκό έχει ένα ιδιαίτερο μεταθανάτιο πεπρωμένο. Πρόκειται για τη συστηματική έκδοση παραδόσεων, χειρόγραφων σημειώσεων, απομαγνητοφωνημένων διαλέξεων: ένα υλικό σκέψης που φωτίζει τις στοχαστικές διεργασίες και την προπαιδευτική του συγγραφέα, πριν αυτές συστηματοποιηθούν υπό μορφή «βιβλίου». Η σχέση μεταξύ αυτού του υλικού παραδόσεων και μαθημάτων με τα «επίσημα» βιβλία του Φουκό ποικίλλει: άλλοτε η διαφορά είναι μεγάλη και αποτελεί μιαν απόκλιση από τον κύριο προβληματισμό του συγγραφέα (Η γέννηση της βιοπολιτικής), άλλοτε δυσανάλογα εκτενέστερη και εμβριθέστερη (Οι μη κανονικοί), άλλοτε μια σχετικώς ελαφρά παραλλαγή του βιβλίου (Υποκειμενικότητα και αλήθεια).

Ετσι, θα έπρεπε να δούμε όσα εκτίθενται στις δύο παραδόσεις μαθημάτων, μία στο Κλερμόν-Φεράν (1963) και μία στη Βενσέν (1969), έχοντας στον ορίζοντα εκείνο το βιβλίο του Φουκό που θα αποτελέσει μιαν αποφασιστική στροφή στη σκέψη του και ένα άνοιγμα προς μία νέα ηθική φιλοσοφία: τον πρώτο τόμο της Ιστορίας της σεξουαλικότητας: Η βούληση για γνώση. Και, βέβαια, σε αυτές τις παραδόσεις δοκιμάζονται κάποια από τα εργαλεία που θα διατυπωθούν με κατηγορηματικό τρόπο στην Αρχαιολογία της γνώσης και στην Τάξη του λόγου.

Ο Φουκό εκκινεί από γενικές γνωστικές παραδοχές: κάνει μια σύνοψη της σεξουαλικότητας στο ζωικό και στο φυτικό βασίλειο, όχι μόνο διότι οι εν λόγω παραδόσεις είναι ένα πανεπιστημιακό μάθημα σε μια έδρα ψυχολογίας, αλλά και επειδή: κατά πρώτον, θέλει να δείξει, όπως ήταν αναμενόμενο, ότι η ανθρώπινη σεξουαλικότητα δεν αποτελεί έναν ξεχωριστό και προνομιακό χώρο σε σχέση με τις άλλες (ζωικές, φυτικές)· και κατά δεύτερον, επειδή υποδεικνύει πώς οι αλλαγές σε πρακτικές λόγου όπως η φυσική ιστορία και η βιολογία συντείνουν στην παγίωση και στην προβληματοποίηση της εν λόγω έννοιας. Επισημαίνει, αρχικά, τον ελαστικό χαρακτήρα της ανθρώπινης σεξουαλικότητας καθόσον αυτή δεν υπακούει σε μια χρονική περιοδικότητα όπως η ζωική, αλλά τονίζει και τις αυστηρές απαγορεύσεις από τις οποίες ρυθμίζεται παντού και πάντα ‒ ακόμη και στους «πρωτόγονους».

Για να περάσει σε περισσότερο ρηξικέλευθες και καθαρά φουκοϊκές θέσεις: η σεξουαλικότητα είναι κάτι διάχυτο: ανιχνεύεται σε περιοχές από το «ορμονικό σώμα», από τον συμβολαιακό γάμο μέχρι την τρυφερότητα προς τα παιδιά – η οποία προδίδει έτσι τον διαστροφικό ναρκισσιστικό της χαρακτήρα· δεν είναι μια υποστασιοποιημένη γνώση και κατάσταση, αλλά εντοπίζεται στα διάκενα μιας σειράς από ετερογενείς πρακτικές λόγου: ηθικές συμπεριφορές, νομικές ρυθμίσεις, κοινωνικοπολιτικές στρατηγικές, οικονομικές μεταβολές κ.ά. Για να προκύψει μια τέτοια έννοια, θα πρέπει να αναδυθούν ως αντικείμενο μελέτης οι διαστροφές. Θα αναδυθούν μέσα από τις βουβές πρακτικές που τις κάλυπταν, θα ενταχθούν στη σεξουαλικότητα με τη μεγάλη τομή που εγκαινιάζει η φροϊδική σκέψη, αποφυσικοποιώντας τη σεξουαλικότητα, αποσυσχετίζοντάς τη δηλαδή από τη φυσιολογική και αναπαραγωγική λειτουργία, αλλά και κανονικοποιώντας την ωστόσο. Μέσα από την εξέλιξή της η σεξουαλικότητα θα διατηρήσει βασικές αντιφάσεις: αφενός, την αίσθηση ενός ενωτικού δεσμού με τα άλλα ζωικά είδη, της συνέχειας με το ίδιο το ανθρώπινο είδος, και, αφετέρου, ενός πλέγματος απαγορεύσεων· αφενός, ενός εσώτερου δεσμού με τη φύση, και, αφετέρου, ενός ατιθάσευτου, ταραχοποιού στοιχείου: η σεξουαλικότητα ως εξιδανικευμένος λυρισμός, λογοτεχνικά συνήθως επεξεργασμένος, και η σεξουαλικότητα ως παραδοχή του ενστίκτου, ως κατάφαση στη μοιραία φυσικότητά του.

Θεμέλιο άλλων επιστημών

Οι τελευταίοι δύο αιώνες καλλιέργησαν μια δαψίλεια λόγων για το σεξ ‒ και όχι μια καταστολή, όπως πιστευόταν ‒, κι αυτό είναι κάτι που «προκλητικά» υποστήριξε ο Φουκό στο Η βούληση για γνώση. Η ανάδειξη της σεξουαλικότητας, πέραν του ότι θα αποτελέσει θεμέλιο των άλλων επιστημών του ανθρώπου, θα γίνει ένα πανταχού παρόν σημαίνον και ένα πανταχού παρόν σημαινόμενο ‒ την ανακαλύπτουμε πίσω από το καθετί, και καθετί νομίζουμε ότι παραπέμπει σε αυτήν. Ομως υπάρχει ένα οριακό σημείο, ένα σημείο που ο πολιτισμός μας το απωθεί μέσα από την ανθρωπιστική αντίληψη της σεξουαλικότητας, μέσα από τη συναινετική διυποκειμενική σχέση της συνδιαλλαγής και της αγάπης: η σχέση με το σεξ ως όριο, ως παραβίαση χωρίς αντικείμενο, ως περατότητα, ως εκείνο που μένει έξω από τη θετική και αυτονόητη παρουσία του για τον πολιτισμό μας: η συγγένειά τoυ, με άλλα λόγια, με την τρέλα και τον θάνατο.

Kι όλα αυτά με τη φουκοϊκή συλλογιστική εν πλησιστία προόδω: Οπου ο πολιτισμός δεν έχει μια περιγεγραμμένη υπόσταση, δεν καλύπτει μια περίοδο, αλλά είναι μια πολιτισμική διαμόρφωση, ένα πεδίο δυνατοτήτων που σχεδιαγράφεται από αθέατες κινήσεις και, παράλληλα, χαράσσει ένα όριο, για να αποκτήσει μια θετικότητα που αποτελεί το άσκεπτο της γνώσης, αυτό που αρνούμαστε να διαμφισβητήσουμε λόγω της αυτονόητης θετικότητάς του. Οπου η γνώση δεν είναι μια παγιωμένη επιστήμη, αλλά μια σειρά πρακτικών του λόγου – αυτό που ο Φουκό ονομάζει αρχείο ‒, διατυπωμένων υπό συγκεκριμένες συμφραστικές συνθήκες, και όπου ο λόγος αυτός αποκτά την ενότητά του όχι από μια κατάσταση, από μία έννοια, αλλά από ένα σημείο αναφοράς – όπως η σεξουαλικότητα εν προκειμένω ‒, όχι από το συγκεκριμένο περιεχόμενο θεσμών, νόμων, ιδεών, οικονομιών, αλλά περισσότερο από τους νόμους των πιθανοτήτων τους και της ύπαρξής τους, από τους κανόνες που συνιστούν τη συνθήκη της δυνατότητάς τους. Για αυτό και, παρότι ο Φουκό με βάση τη σεξουαλικότητα θα κατασκευάσει μια θεωρία για την εξουσία, μέλημά του δεν θα είναι να συναγάγει με βάση αυτήν τόσο την «εξουσία» όσο τις εξουσιαστικές σχέσεις. Οπου, επίσης, δεν ενδιαφέρει αν ο λόγος της σεξουαλικότητας είναι ιδεολογία ή επιστήμη, αφού η «ιδεολογία», πέραν του να είναι μόνο μια ψευδής παράσταση αντικειμενικών σχέσεων, γίνεται πλέον μια ακόμη πρακτική λόγου δίπλα στον επιστημονικό λόγο, o oποίος διαθέτει μια ιδεολογική λειτουργία ως πρακτική που διεισδύει σε άλλες πρακτικές. Κι αν υπάρχει μια καθοριστική αιτία για τον λόγο της σεξουαλικότητας, δεν θα είναι κάποια οικονομική, πολιτική ή γενικότερα ιστορική βάση, αλλά η «πρωταρχική ιδεολογική κωδίκευση», ο τρόπος δηλαδή με τον οποίο αλληλεπιδρούν και μεταβιβάζονται μεταξύ τους οι ετερώνυμες πρακτικές του λόγου για να παραγάγουν τον λόγο της σεξουαλικότητας.

Mε αυτήν τη σκευή ο Φουκό θα προχωρήσει εκεί όπου η απρόσωπη βούληση για γνώση συνδέεται με τις διάφορες τριχοειδείς εξουσίες και θα αναλύσει τη σεξουαλικότητα ως κατ’ εξοχήν αντικείμενο αυτής της βούλησης. Εμβλημά του δεν θα είναι ο ουτοπιστής Μαρκούζε, που συμφιλιώνει το αλλοτριωμένο υποκείμενο με το απαγορευμένο μυστήριο του σεξ, αλλά ο ανελέητος ντε Σαντ, και η παραβίαση χωρίς αντικείμενο που αυτός εκπροσωπεί: το μόνο τραγικό που μπορούμε να αναγνωρίσουμε, κατά τον Φουκό, στον σύγχρονο άνθρωπο. Ενα τραγικό που θα περιμέναμε να απασχολήσει περαιτέρω τον συγγραφέα της Ιστορίας της τρέλας, που εκείνος όμως το άφησε ξαφνικά χάριν της σεξουαλικότητας στην ύστερη Αρχαιότητα, καταλείποντας, και πάλι, μια διαθήκη που εκπληρώνεται μόνο με την υπόσχεσή της, όπως θα έλεγε ο Μορίς Μπλανσό μιλώντας για αυτόν.

Ο Βασίλης Πατσογιάννης είναι μεταφραστής έργων των Φουκό, Φρόιντ, Ντελέζ κ.ά.

Michel Foucault
H σεξουαλικότητα
Ο λόγος της σεξουαλικότητας
Παραδόσεις στα Πανεπιστήμια Κλερμόν-Φεράν (1964) και Βενσέν (1969). Μετάφραση: Στάθης Βέλτσος
Εκδόσεις Πλέθρον, σελ. 328
Τιμή 26 ευρώ