Με τα μάτια των ξένων

Τι τρέχει, τελικά, στην Ακρόπολη; Εγινε κατολίσθηση κι έπεσε κάνας βράχος; Εξαρτάται από ποια μεριά βλέπει κανείς την Ακρόπολη. Κατά την ανταπόκριση του Φαμπιάν Περιέ της «Λιμπερασιόν» συντελείται μπετονάρισμα του άχρονου κάλλους και πισωγύρισμα πολιτισμικό. Όλο και κάτι παραπάνω θα γνωρίζει ο συγγραφέας της πολιτικής μονογραφίας «Αλέξης Τσίπρας και οι μεταμορφώσεις της πολιτικής» (εκδ. Τόπος, 2019), που παρακολουθεί την πορεία του τελευταίου ως «συμπύκνωση της ελληνικής μεταπολιτευτικής ιστορίας». Τι συνέβη τελικά στην πανδημική Ελλάδα; Κατέληξε «Βαγδάτη της Μεσογείου» και κοιτίδα σκανδάλων, που ικανοποιούν τις απανταχού viral ορέξεις; «Το γράφουν οι ξένες εφημερίδες», το βροντοφωνάζουν στο BBC: άρα είναι αλήθεια. Κατ’ αυτή την έννοια, θα έπρεπε να είναι αλήθεια και μία ακόμη, δυσκατάποτη για εγχώριους τιμητές: οι περιγραφές των ξένων για την πρώτη καραντίνα, τον εορτασμό του επετειακού 2021 και τη μηχανοργάνωση στο πρόγραμμα εμβολιασμού.

Οι αναφορές είναι όντως τυχαίες. Και ασύνδετες. Αλλά όχι τόσο ώστε να αποκρύπτουν τον παρ’ ημίν «εισαγόμενο εξωτισμό». Αντί να κοιτάξουμε τις αλήθειες μας κατάματα, διογκώνουμε τις εντυπώσεις που προκαλεί η διαμεσολαβημένη καρτ ποστάλ μιας ξένης εφημερίδας. Δεν είναι αδόκιμο, προφανώς, να διαβάζεις την πραγματικότητα στα κείμενα των άλλων – συνήθως επιβάλλεται. Αδόκιμο είναι να τη διαμορφώνεις από τα κείμενα των άλλων.

Εχουμε περάσει και κατά το πρόσφατο παρελθόν στον παραμορφωτικό καθρέφτη με τις διαθλάσεις. Στη δεκαετία μετά το Καστελλόριζο η Ελλάδα ξαναγινόταν «εξωτική». Χρόνια πολλά μετά το συρτάκι του Ζορμπά, έβλεπε να ξαναγεννιέται ο ζορμπαδισμός, κατά την έκφραση των Κώστα Καραβίδα και Γιάννη Παπαθεοδώρου στο καίριο «Political and cultural aspects of Greek exoticism» (Palgrave Macmillan, 2019). Στην «Γκάρντιαν» οι τρίτοι παρατηρητές περιέγραφαν αυτή την ιδιότυπη «πολιτική μαγκιά»: «ένα κατασκευασμένο και εξαγώγιμο είδος ελληνικότητας με μάτσο, ακατέργαστα και βιταλιστικά χαρακτηριστικά, που περιλαμβάνει την επιτηδευμένη αυτοπεποίθηση, τον διδακτισμό του ξερόλα, το θράσος του ημιμαθούς, σχιζοφρενικό σύνδρομο ανωτερότητας και παντελή απάθεια για τις συνέπειες των πράξεων». Ο Ευάγγελος Βενιζέλος είχε προλάβει πάντως με τον «εκτσογλανισμό».

CRISIS SIGHTSEEING. Σ’ εκείνο το cabinet de curiosites χωρούσαν όλα. Οι ανταποκρίσεις δημοσιογράφων σε ένα ιδιότυπο crisis sightseeing. Η πλατεία Συντάγματος, το Μοναστηράκι και ο Ιερός Βράχος ως σύγχρονα ερείπια, τα οποία θα αναστήλωνε δήθεν το δημοψήφισμα του 2015. Οι Ευρωπαίοι που ζητούσαν από την Ελλάδα λίγη αμεσοδημοκρατία ακόμη και η Ελλάδα που ζητούσε να τη θαυμάζουν σαν εξωτικό πτηνό. Ακόμη και η Λέσβος θα καταλήξει κάποια στιγμή ένα κατ’ όνομα πείραμα ανθρωπισμού, το οποίο είδαν από κοντά η Σούζαν Σαράντον και ο Αϊ Ουέι Ουέι. Θέαμα και εμπειρία για όποιον υποκύπτει ευκολότερα στη σαγήνη του εξωτισμού. Από την Αθήνα των γκραφίτι – ιδανικό σκηνικό για την κριτική του υλισμού, σύμφωνα με τα επιτόπια ρεπορτάζ – ως την ελληνική «ουτοπία των προσφύγων». Κόπιες της νέας ελληνικότητας παράγονταν και ανακυκλώνονταν εντός και εκτός Ελλάδας μυθοποιώντας το ένδοξο παρελθόν.

Την ώρα που η Documenta 14 ανακάλυπτε «αρρυθμίες» στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία εντός του κτιρίου του πρώην ΕΑΤ – ΕΣΑ, οι Αγανακτισμένοι στην πλατεία Συντάγματος αναφωνούσαν ότι «Η χούντα δεν τελείωσε το ’73». Η πρώτη φορά Αριστερά υποδεχόταν τον Γιαν Φαμπρ ως τον μέγα επιμελητή του Ελληνικού Φεστιβάλ, με την αγωνία μιας ρελάνς μετά τη δεκαετία του Γιώργου Λούκου. Κατέληξε βέβαια να αποδεχθεί τους αστερίσκους της κομματικής νομενκλατούρας, η οποία υπέδειξε την «άγνοια» του Φλαμανδού, που θα απαξίωνε, λέει, τους έλληνες καλλιτέχνες περίπου σαν «ευγενείς απολίτιστους» και αγρίους. Βρισκόμασταν στα πρόθυρα της πολιτιστικής αποικιοκρατίας – εξού και ακούστηκε το πάντοτε ελληνόψυχο «persona non grata».

Στη μία άκρη του φάσματος, η ευρωπαϊκή Αριστερά και οι απανταχού αντισυστημικοί έβλεπαν μέσω της Ελλάδας το καλύτερο όνειρό τους για ένα χτύπημα στον καπιταλισμό και τη νεωτερικότητα (ένας από τους καλύτερους «ονειροπόλους» και ο Μπράιαν Ινο, που έρχεται στο φετινό Φεστιβάλ). Στην άλλη άκρη, παρέμενε μια χώρα που «δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί» ή, σε μια προσέγγιση bon pour l’ Orient, που παθαίνει τελικά όσα αξίζει. Μέσα από την περιδιάβαση στα μνημονιακά ερείπια οι σύγχρονοι περιηγητές – ρεπόρτερ, εικαστικοί, φωτογράφοι, celebrities – αναζητούσαν τη «νέα Αρκαδία του κινήματος εναντίον του καπιταλισμού και της παγκοσμιοποίησης».

Ο φιλελληνισμός που φορέθηκε στα πρωτοσέλιδα και τις γελοιογραφίες του ευρωπαϊκού Τύπου, η Αφροδίτη Επαιτούσα, η λέξη «ΧΑΟΣ» – και πάλι στη «Λιμπερασιόν» – αποτύπωναν μια φτωχοποιημένη χώρα σαν «εργαστήρι δημοκρατίας», η οποία ξέρει να δημιουργεί το θαύμα μέσα από τη νεκρή γη. Μια κολοσσιαία περφόρμανς που είχε να δώσει μαθήματα στους άλλους Ευρωπαίους. Μια μνημονιακή επικράτεια που απ’ τον πηλό φτιάχνει λουλούδι και τους καημούς της τους πλέκει ψιλοβελονιά. Περίμενε να τη θαυμάσουν και πάλι οι ξένοι καθώς θα περνούσε τον κάβο στο Ναυαρίνο της παγκοσμιοποίησης.