Η Ομόνοια γύρισε σελίδα

Για τους Αθηναίους είναι κάτι περισσότερο από μια απλή πλατεία. Είναι το σταυροδρόμι της πόλης. Η απαρχή των μεταμορφώσεών της και για πολλούς η αντανάκλαση των βαθύτερων αντιθέσεών της. Συνυφασμένη με την ιστορία της Αθήνας τα τελευταία 175 χρόνια, η πλατεία Ομονοίας συμπληρώνει σήμερα ένα έτος από την ημέρα που εισήλθε σε μια νέα φάση της, μετά την ιστορική ανάπλαση που υπέστη πέρυσι τέτοια εποχή. Ενα έτος από την ημέρα που απέκτησε και πάλι ένα από τα αλλοτινά σύμβολά της, το τεράστιο σιντριβάνι – από τα μεγαλύτερα σε όγκο νερού στην Ευρώπη – με διάμετρο 30 μέτρων και πίδακες που υψώνονται έως και 20 μέτρα πάνω αΚι όμως, λίγοι μπόρεσαν να χαρούν κατά το διάστημα αυτό το εμβληματικό υδροκίνητο «Πεντάκυκλο» – το σπουδαίο γλυπτό με το οποίο ο Γιώργος Ζογγολόπουλος εκπροσώπησε την Ελλάδα στην Biennale της Βενετίας το 2001 – ή τις 188 δέσμες νερού του σιντριβανιού και ακόμη λιγότεροι κατάφεραν να θαυμάσουν τους εκατοντάδες προβολείς που πλημμυρίζουν με χρώματα τα νερά της τη νύχτα. Η πανδημία δεν επέτρεψε στην πλατεία Ομονοίας να ενταχθεί με τη νέα της όψη στην καθημερινότητα της πόλης, τουλάχιστον όχι όπως προέβλεπαν τα αρχικά φιλόδοξα σχέδια. Οπως εξηγούν επιχειρηματίες που δραστηριοποιούνται στους γύρω δρόμους, τα κλειστά καταστήματα και η απαγόρευση της κυκλοφορίας δυσχέραναν την ανάδειξη της πλατείας, ενώ η γενική αναβάθμιση της περιοχής, που κάποιοι προσδοκούσαν ως αποτέλεσμα της ανάπλασης, δεν έχει διαφανεί.

Θρυλικά της στέκια. Παρ’ όλα αυτά, η Ομόνοια, με τα θρυλικά της στέκια που ζωγραφίστηκαν από τον Τσαρούχη, τα ιστορικά της ξενοδοχεία διά χειρός Ερνέστου Τσίλλερ, την πλατεία που κατασκευάστηκε για να φιλοξενήσει τα Ανάκτορα αλλά έμελλε τελικά να γίνει ο τόπος όπου φιλοξενήθηκαν ξέφρενοι πανηγυρισμοί για την έξωσή του βασιλιά, είναι ένας τόπος με παρελθόν και παρόν. Σημείο συγκέντρωσης διαδηλωτών, το πρώτο ραντεβού μετά τα ΚΤΕΛ για τους επαρχιώτες του ’50 κι έπειτα για τους οικονομικούς μετανάστες ή για τους πρόσφυγες, η Ομόνοια του υπόγειου σιδηροδρόμου και του Μινιόν, των οικοδόμων που αναζητούσαν δουλειά στα στέκια της δεκαετίας του ’70, η Ομόνοια των πλανόδιων πωλητών αλλά και των λογοτεχνικών καφενείων, όπου γράφτηκαν αριστουργήματα, όπως ο «Ματωμένος γάμος» του Χατζιδάκι στο περίφημο πατάρι του Λουμίδη, τα μαγαζιά όπου έπιναν καφέ οι εργάτες πλάι πλάι με τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη και τον Γιάννη Ρίτσο, η πλατεία που ενέπνευσε τον Γιώργο Ιωάννου, εξακολουθεί να είναι ένα σημαντικό τοπόσημο για τους Αθηναίους.

Αν και συνήθως περαστικοί, οι περισσότεροι κουβαλούν μέσα τους την εικόνα της και τις φορτισμένες διηγήσεις που τη συνοδεύουν.

Το Τζιρίτι. Η ιστορία της πλατείας ξεκίνησε αρκετά μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Το 1834 η περιοχή ήταν ερημική, γεμάτη βοσκοτόπια που ξεκινούσαν από την πλατεία Κουμουνδούρου και έφταναν στην Πατησίων, καθώς βρισκόταν στα όρια της πόλης. Ηταν το Τζιρίτι, όπως ονομαζόταν επί Οθωμανών, όπου αγωνίζονταν στον ακοντισμό έφιπποι Τούρκοι. Τότε, ο Κλεάνθης και ο Σάουμπερτ σχεδίασαν για πρώτη φορά μια πλατεία τοποθετώντας εκεί, στα σχέδιά τους, τα Ανάκτορα, σχεδόν μπροστά από την οδό Αθηνάς με θέα προς την Ακρόπολη. Η ιδέα τους δεν εφαρμόστηκε ποτέ λόγω του μεγάλου οικονομικού κόστους που θα επέφεραν οι απαλλοτριώσεις των οικοπέδων της περιοχής και η Ομόνοια παρέμεινε το τέρμα του εξοχικού περιπάτου των Αθηναίων.

Το 1846 ο χώρος διαμορφώνεται σε πλατεία με το όνομα Οθωνος και το 1850 αποκτά τετράγωνο σχήμα ενώ λίγο αργότερα, επί δημαρχίας Σκούφου, ξεριζώνονται τα αμπέλια και οι συκιές της, φυτεύονται βελανιδιές και ξεκινά η ανάπλασή της.

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1862, όταν ο βασιλιάς Οθωνας εκθρονίζεται, στην πλατεία συγκεντρώνεται πλήθος κόσμου για να πανηγυρίσει το γεγονός. Οι θαμώνες των εκεί καφενείων είχαν, άλλωστε, συμβάλει σημαντικά στην έξωσή του από τον θρόνο. Και ήταν τότε που ο πρόεδρος της προσωρινής κυβέρνησης, Δημήτριος Βούλγαρης, απευθυνόμενος στους συγκεντρωμένους, οι οποίοι έδιναν «όρκο ομονοίας», της χάρισε «το ωραίον της Ομονοίας όνομα».

Η μορφή της θα άλλαζε πολλές φορές τις επόμενες δεκαετίες, όμως τον Ιούνιο του 1930 η πλατεία βίωσε μια καθοριστική αλλαγή: την ολοκλήρωση του υπόγειου σταθμού του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου, ένα γεγονός που γιορτάστηκε με μεγάλες τιμές και που έμελλε να φέρει νέες αλλαγές στην όψη και το… σχήμα της, καθώς η πλατεία ξαναέγινε κυκλική. Από τη δεκαετία του ’60 η Ομόνοια απέκτησε υγρό στοιχείο – λίμνη, σιντριβάνι και εναλλαγές – μέχρι την αντικατάστασή του από τον Δρομέα του Βαρώτσου, ο οποίος απομακρύνθηκε αργότερα για λόγους ασφαλείας κατά την κατασκευή του μετρό. Εκτοτε και για πολλά χρόνια η πλατεία Ομονοίας εξέπεμπε τη θλίψη του γκρίζου τσιμέντου, του καυσαερίου, των τοξικοεξαρτημένων και των απελπισμένων θαμώνων της, όμως η ιστορία της δεν σταμάτησε εκεί. Πέρυσι άλλαξε σελίδα και συνεχίζει…