Από τον Μάιο{CR}του Facebook στα τρολ της πανδημίας

Πού καταφεύγει κάποιος για να μάθει τις νέες ψεκασμένες θεωρίες; Στο ίδιο μέρος που λαμβάνει χώρα το μεγαλύτερο μέρος της δημόσιας συζήτησης: στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Και αυτό συμβαίνει όχι μόνο γιατί το Internet έδωσε στον καθένα τη δυνατότητα δημόσιας παρέμβασης που δεν είχε στο παρελθόν, αλλά γιατί κάπου στην πορεία των χρόνων κάτι έσπασε στον τρόπο της πολιτικής αντιπαράθεσης. Στην ελληνική περίπτωση, αυτό το κάτι είχε ραγίσει ήδη από τον Δεκέμβριο του 2008. Εσπασε, όμως, για τα καλά τρία χρόνια αργότερα, στις πλατείες των «Αγανακτισμένων», γέννημα θρέμμα της ελληνικής ιντερνετικής άνοιξης.

Οι «Αγανακτισμένοι» ξεκίνησαν ως ένα είδος διαφορετικής δημόσιας αντίδρασης: μετά τις βίαιες κινητοποιήσεις του 2010, που ασθένησαν μετά τη Μαρφίν, όσοι κατέβηκαν στις πλατείες τον Μάιο του 2011 το έκαναν με την υπόσχεση της μη βίας. Για περίπου έναν μήνα η ειρηνική φύση των διαδηλώσεων τηρήθηκε. Δεν υπήρχαν δηλαδή μολότοφ και φωτιές, αλλά πλακάτ, ξυλοπόδαροι, μουσική, ενίοτε καμιά κατσαρόλα για να κρατάει τον ρυθμό της μουσικής – ακόμα και οι ανεκπαίδευτοι στις διαδηλώσεις καταλάβαιναν με την πρώτη ματιά πως αυτές οι διαμαρτυρίες δεν έμοιαζαν με τις προηγούμενες.

Ο ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΣ. Αυτό που διαχώριζε την περίοδο των «Αγανακτισμένων» ήταν πως οι συγκεντρώσεις τους, οι μεγαλύτερες των μνημονιακών χρόνων, δεν ξεκίνησαν από το κάλεσμα κάποιου κόμματος ή ενός συνδικαλιστικού φορέα. Η αρχή ήρθε από μια πρόσκληση στο Facebook, απάντηση στους Ισπανούς της πλατείας Πουέρτα ντελ Σολ, που φώναζαν «κάντε ησυχία, οι Ελληνες κοιμούνται». Το Internet δεν είχε ακόμα πάρει τη σημερινή του μορφή – και η περίπτωση των «Αγανακτισμένων» ήταν η πρώτη φορά που η κοινωνική βάση οργανώθηκε διαδικτυακά «από τα κάτω», αποτελώντας μια μορφή grassroots κινήματος. Σε εκείνες τις πρώτες διαδηλώσεις, που ήταν όσο αυθόρμητες όσο το Διαδίκτυο της εποχής, δεν υπήρχε κανένα κομματικό πανό, ούτε δεξιό ούτε αριστερό. Τα κόμματα αντιμετώπιζαν τις πλατείες μάλλον διστακτικά στην αρχή, εξαιτίας ακριβώς του ετερόκλητου πλήθους τους. Στον ΣΥΡΙΖΑ, που τα μέλη του κόμματος λοξοκοιτούσαν με ενδιαφέρον ή περιέργεια προς τις πρώτες εκείνες συγκεντρώσεις, κατέβαλαν προσπάθεια για να τα αποτρέψουν από το να συμμετάσχουν σε αυτές. Δεν πολυεμπιστεύονταν την πολιτική τοποθέτηση των παρισταμένων – και μπορεί αργότερα, βλέποντας τον όγκο των διαδηλωτών, να άλλαξαν γνώμη, όμως στην πρώτη κρίση τους δεν είχαν άδικο. Στις πλατείες υπήρχαν αριστεροί και δεξιοί, ακραίοι και απολιτίκ, ακόμα και νεοναζί. Δεν έφεραν διακριτικά, αυτά θα εμφανίζονταν αργότερα, με τους συγκεντρωμένους της «κάτω πλατείας» να κάνουν συνελεύσεις και τους «πάνω» να φορούν περικεφαλαίες και να ουρλιάζουν «ή ταν ή επί τας». Διόδια, πάντως, στα σκαλιά του Συντάγματος δεν υπήρχαν, από την αρχή έως το τέλος.

ΧΩΡΙΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ. Αν ψάξει κανείς καλά, ακόμα και σε εκείνες τις πρώτες «αγανακτισμένες» συγκεντρώσεις, μπορεί να διακρίνει τα ψήγματα του πολιτικού λόγου που κυριάρχησε τα μνημονιακά χρόνια και επιβίωσε διαδικτυακά και στη διετία της πανδημίας. Η διαπίστωση πως «έχουμε χούντα», για παράδειγμα, συνόδευε τις μούντζες προς τη Βουλή και τις προσταγές για κάψιμο του Κοινοβουλίου. Το σύνθημα που κυριάρχησε στην πρώτη διαδήλωση ήταν το «κλέφτες-κλέφτες», που καταφερόταν όχι μόνο στην τότε κυβέρνηση, αλλά σε ολόκληρο το πολιτικό σύστημα. Στις συνελεύσεις γίνονταν συζητήσεις για οικονομικά θέματα που αφορούσαν από τη διαγραφή του ελληνικού χρέους έως τα κατοχικά δάνεια, ενώ επί της λεωφόρου Αμαλίας διακινούνταν διάφορες θεωρίες συνωμοσίας, ανάμεσα στις οποίες πως μας ψεκάζουν για να μένουμε αδρανείς και να συνεχιστεί ανεμπόδιστα η επιβολή της λιτότητας. Το εργαστήριο των «Αγανακτισμένων» δεν άργησε να μεταφερθεί και στην ψηφιακή ζωή: οι πολίτες που γνωρίστηκαν εκεί έφτιαξαν ομάδες, στήριζαν με πάθος αυτούς με τους οποίους συμφωνούσαν ή έκαναν επίθεση σε αυτούς με τους οποίους διαφωνούσαν. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ακούστηκε, έναν χρόνο αργότερα, πιο ισχυρή η φωνή της Χρυσής Αυγής, ενώ οι εξελίξεις στις εκλογές του 2012 και, κυρίως, του 2015 ήταν αποτέλεσμα εκείνης της αλλαγής. Η ιδεολογία είχε μπει στην άκρη: το δίλημμα «μνημόνιο-αντιμνημόνιο» είχε φέρει κοντά τις λαϊκίστικες δυνάμεις, είχε θρέψει τα άκρα και σιγά σιγά απομόνωσε τις ψύχραιμες, μετριοπαθείς φωνές, που άρχισαν να συνειδητοποιούν πως η αγανάκτηση δεν θα έφερνε καμία από τις αλλαγές που επιζητούσαν. Οι αναλύσεις αργότερα, από πολιτικούς επιστήμονες και πολιτικούς που έζησαν από κοντά τα γεγονότα της περιόδου, θα έλεγαν πως οι πολίτες απαιτούσαν από τα πολιτικά κόμματα να τους λένε την αλήθεια, αλλά στην πραγματικότητα αυτό που επιζητούσαν ήταν ένα ωραίο ψέμα.

ΟΙ ΛΙΣΤΕΣ. Οι ξυλοπόδαροι, τα μπαλόνια και οι οικογένειες με τα παιδιά τους έφυγαν γρήγορα, οι καντίνες με τα χοτ ντογκ έμειναν, όμως αργά αλλά σταθερά οι κρεμάλες του 2010 ξαναέκαναν την εμφάνισή τους. Ο θυμός των «Αγανακτισμένων», όχι πολύ εμφανής στην αρχή, ήταν μετακινούμενος: έφτασε από την Ισπανία στην Ελλάδα, από το Facebook στις πλατείες και πάλι πίσω. Η πόλωση, στις πλατείες και στο Διαδίκτυο, έφτασε στην κορύφωσή της στο δημοψήφισμα του καλοκαιριού, το 2015. Οι αντεγκλήσεις δεν σταματούσαν στις παρέες, στο γραφείο ή ακόμα και στον δρόμο. Στα σόσιαλ μίντια, τότε, λίστες με γνωστούς υποστηρικτές του «ναι» διαμοιράζονταν και διακινούνταν με τον τίτλο «δεν ξεχνώ» – λες και όσοι τάσσονταν υπέρ της ελληνικής παρουσίας στην Ευρώπη, που μεταφραζόταν σε «ναι» στο δημοψήφισμα, ήταν σύγχρονοι προδότες. Το #thisisacoup, το πιο πολυσυζητημένο χάσταγκ τη νύχτα της 17ωρης διαπραγμάτευσης, έφτανε για άλλη μια φορά να αμφισβητεί τη σχέση της Ελλάδας με την Ευρώπη, αλλά και την αντοχή της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας – που μόνο δείγματα αδυναμίας δεν έχει δείξει τα τελευταία πενήντα χρόνια.

Ακόμα και τώρα, που το μνημόνιο-αντιμνημόνιο έχει αντικατασταθεί με δίπολα που αφορούν τον κορωνοϊό, το πλαίσιο της διαδικτυακής αντιπαράθεσης έχει τις ρίζες του στο κατά τα άλλα μακρινό 2011. Στην περίοδο που ο καθένας δημόσια μπορούσε να αμφισβητήσει τα πάντα, ακόμα και τα βασικά στοιχεία μιας εκλογικής απόφασης. Το ύφος και η απαξίωση, που έγιναν κανονικότητα δέκα χρόνια πριν, υπάρχουν και σήμερα σε εκείνους που μιλάνε ανοιχτά για περιορισμό των ελευθεριών τους και κατ’ επέκταση της δημοκρατίας, βάζοντας σε δεύτερη μοίρα τα επιστημονικά ευρήματα και την κατάσταση στα νοσοκομεία. Υπάρχει, όμως, και στους άλλους, που στο παραμικρό σημάδι κούρασης διακρίνουν εγωισμό και αδιαφορία.

Η δημόσια, ιντερνετική συζήτηση του 2021 δεν είναι όμοια με αυτή του 2011 – αν όμως ξύσει κανείς κάτω από την επιφάνεια, εκεί θα βρει τα θεμέλιά του.