Το 1821 στα βιβλία {LF}των παιδιών {LF}(και των μεγάλων)

«Είδαμε τον πύργο στο δάσος. Είδαμε τα στρατεύματα και επιτεθήκαμε. Οι άπιστοι δεν είχαν κανόνια. Εμείς είχαμε κανόνια των πέντε οκάδων. Ρίχναμε μέχρι το βράδυ. Οι άπιστοι φοβήθηκαν και έφυγαν και έτρεξαν προς ένα άσχημο μέρος, προς τ’ Αγραφα. Το ιππικό δεν μπορούσε να δράσει προς εκείνα τα βουνά και πεζικό δεν είχαμε. Πέρασαν τον δρόμο ο ένας ιππέας μετά τον άλλον και εκεί όλοι ξεκαβαλίκεψαν και άρχισαν να πολεμάνε κάτω από τα δέντρα. Οι άπιστοι μας σκόρπισαν. Πολλοί έπεσαν μάρτυρες. Είχε γίνει τέτοια μάχη που ακόμη ένιωθες τη μυρωδιά του μπαρουτιού, τον φόβο του εχθρού, την αγωνία της πείνας. Οι άπιστοι μας είχαν στριμώξει άσχημα. Μάταια πολεμούσαμε. Τέλος, στις 6 ώρα σχεδόν λιποθυμήσαμε χωρίς νερό, διψασμένοι να βρωμάμε μπαρούτι και με φόβο για τον εχθρό. Με τη σκέψη ότι αυτοί οι άπιστοι θα μας έκοβαν το κεφάλι». Ποιος είναι ο «άπιστος», ποιος νιώθει τη δίψα και τη μυρωδιά του μπαρουτιού και τον φόβο του θανάτου;

Η περιγραφή αυτής της μάχης μεταξύ Τούρκων και Ελλήνων θα μπορούσε να γίνει και από τις δύο πλευρές. Η καταγραφή της έγινε από έναν Οθωμανό και χρησιμοποιήθηκε ως πηγή μελέτης από τη συγγραφέα Μαρίζα Ντεκάστρο στο βιβλίο της «24 εικόνες για την Επανάσταση του 1821. Μακρυγιάννης και Ζωγράφος, ένας αγωνιστής και ένας καλλιτέχνης» (εκδ. Καπόν). Το εγχείρημά της αφορά τους μικρούς αναγνώστες αλλά εμπεριέχει όλα το ιστορικό και λογοτεχνικά εφόδια για να διαβαστεί και από ενηλίκους. Η Ντεκάστρο ήταν μία από τις ομιλήτριες στην εκδήλωση «Το 1821 μέσα από τα παιδικά βιβλία: από τις επικές βιογραφίες στις λογοτεχνικές ιστορικές αφηγήσεις» που διοργάνωσε και συντόνισε η καθηγήτρια του Τμήματος Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης (ΤΕΠΑΕ) του ΑΠΘ Μένη Κανατσούλη. Στόχος της διαδικτυακής εκδήλωσης που έγινε μέσω Zoom την περασμένη Πέμπτη ήταν η μελέτη/συζήτηση της ιστορίας της Επανάστασης του 1821 μέσα από τα βιβλία (λογοτεχνικά και γνώσεων/πληροφοριακά) που γράφτηκαν σχετικά με το θέμα αυτό για παιδιά που φοιτούν στο Νηπιαγωγείο, το Δημοτικό Σχολείο και το Γυμνάσιο, πάντα με βάση τις προσλαμβάνουσες των μικρών παιδιών: πρώτον, αναφορικά με τη μνήμη και, δεύτερον, αναφορικά με την ιστορική μνήμη.

Οπως τόνισε η Μένη Κανατσούλη «η ιστορική συλλογική μνήμη μεταβιβάζεται από τις προηγούμενες γενιές στις νεότερες. Στα 200 χρόνια που μεσολάβησαν από το 1821, η προφορική λογοτεχνία (δημοτικό τραγούδι, θρύλοι, μύθοι) και η λαϊκή ζωγραφική (εκκλησιαστική και αστική) αποτελούσαν ”το σχολείο” μέσα από το οποίο γνώριζαν οι νεότεροι – και συνήθως αναλφάβητοι – τα ηρωικά γεγονότα. Τον 20ό και τον 21ο αιώνα τα παιδιά μάθαιναν και μαθαίνουν την Ιστορία τους μέσα από τα σχολικά βιβλία αλλά επίσης – και με πιο ελκυστικό τρόπο – μέσα από τα λογοτεχνικά βιβλία και τα λογοτεχνικά βιβλία γνώσεων. Βέβαια, κυρίαρχο είναι το ερώτημα ”πώς προσελκύεται ο σημερινός μικρός αναγνώστης – απομακρυσμένος καθώς είναι από την πραγματικότητα μιας άλλης εποχής – να επιδείξει ενδιαφέρον για ένα άγνωστό του ιστορικό παρελθόν;”».

Στο ερώτημα επιχείρησαν να απαντήσουν μέσα από τις τοποθετήσεις τους η Φωτεινή Ασημακοπούλου, ιστορική σύμβουλος και καθηγήτρια Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο ΕΚΠΑ, η μεταδιδακτορική ερευνήτρια του ΑΠΘ, διδάσκουσα ΠΜΣ του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης στο Αριστοτέλειο, Ρόζη Αγγελάκη, και η συγγραφέας Αγγελική Δαρλάση.

ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΧΡΟΝΟΣ. Ενα άλλο ζήτημα που απασχόλησε τους συγγραφείς του εγχειρήματος αυτού είναι οι χρονολογίες. Οπως τόνισε η Μαρίνα Ντεκάστρο: «Είχαμε ένα ζήτημα το πώς θα συνδεθούν τα ιστορικά γεγονότα, ιδιαίτερα πώς θα κατανοήσουν τα μικρά παιδιά την αλληλουχία τους. Το θέμα δηλαδή του ιστορικού χρόνου. Ενας τρόπος ήταν να τον οπτικοποιήσουμε και να τον κάνουμε χρονολόγιο. Για να πάρει νόημα η ιστορία θα πρέπει οπωσδήποτε να συνδέουμε τα γεγονότα με το ιστορικό περιβάλλον στο οποίο γεννήθηκαν. Πρέπει να παρουσιάζουμε τη ζωή των ανθρώπων του παρελθόντος όπως είναι στην πραγματικότητα. Ως κανονικούς ανθρώπους και όχι σαν είδωλο. Αυτό που θέλουμε να γίνει κατανοητό είναι πως ό,τι έγινε στο παρελθόν μας αφορά μέχρι σήμερα».