Η καθυστερημένη απάντηση της Ιστορίας

Δεν ήταν αναμενόμενο. Διότι όλοι οι προηγούμενοι πρόεδροι των ΗΠΑ το είχαν αποφύγει. Κι όμως το Σάββατο, ο πρόεδρος Μπάιντεν εκπλήρωσε την προεκλογική του υπόσχεση, έναν αγώνα δεκαετιών για την αρμενική διασπορά: αναγνώρισε ως γενοκτονία τη σφαγή 1,5 εκατομμυρίου Αρμενίων από την Οθωμανική αυτοκρατορία, στην 106η επέτειό της.

Πρόκειται για μια απατηλά απλή κίνηση, καθώς δεν έχει καμία δυνατότητα επιβολής νόμου. «Είναι όμως μια τολμηρή κίνηση για τον Μπάιντεν, που ξεπέρασε όλους τους προκατόχους του, οι οποίοι απέφευγαν τη χρήση του όρου «γενοκτονία» για να μη θίξουν την Τουρκία. Ομως η κίνηση του Μπάιντεν αποτελεί ένα σημαντικό βήμα στην προσήλωση στα ανθρώπινα δικαιώματα. Και ίσως», γράφει ο πολιτικός συντάκτης του «Politico» Τσάρλι Μαχτεσιάν, «έτσι κλείσει η πληγή εκατομμυρίων Αρμενίων της διασποράς, όλων εμάς που ζούμε με τα φαντάσματα των σφαγιασθέντων προγόνων μας, που μάθαμε τη φρίκη μέσα από οικογενειακές αφηγήσεις από παιδιά, που είδαμε φωτογραφίες τις οποίες δεν μπορούμε ποτέ να ξεχάσουμε».

Πέρα όμως από το δίκαιο, η απόφαση του προέδρου Μπάιντεν ήταν μια βαθιά πολιτική απόφαση που έπρεπε να είχε ληφθεί από καιρό. Αλλωστε ήταν ο ίδιος ο τότε αντιπρόεδρος Μπάιντεν το 2009 που είχε καλέσει την Αρμενική Εθνική Επιτροπή Αμερικής για να τους ανακοινώσει ότι ο Ομπάμα υποχωρεί από την υπόσχεσή του για αναγνώριση της Γενοκτονίας, επικαλούμενος τους δεσμούς με την Τουρκία, σύμμαχο στο ΝΑΤΟ. Λίγες ημέρες αργότερα ο Ομπάμα προτίμησε να καλυφθεί πίσω από τον καθιερωμένο αρμενικό όρο Medz Yeghern (Μέγα Κακό).

Eίναι χαρακτηριστική η περιγραφή μιας σκηνής στα τέλη του 2017, της πρώτης χρονιάς της προεδρίας Τραμπ. Ο Αραμ Χαμπαριάν, επικεφαλής της οργάνωσης των Αρμενίων της Αμερικής, σε γεύμα σε μια πρεσβεία αναγνώρισε ένα μέλος της ομάδας εθνικής ασφαλείας του Μπαράκ Ομπάμα, ο οποίος είχε υποσχεθεί την αναγνώριση της γενοκτονίας, αλλά δεν προχώρησε. Αυτό που άκουσε ο Χαμπαριάν δεν ήταν άλλη μια δικαιολογία. «Κάναμε λάθος. Επρεπε να έχουμε αναγνωρίσει τη Γενοκτονία» τού είπε το πρώην στέλεχος της κυβέρνησης. Ηταν ο Αντονι Μπλίνκεν, σήμερα υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ. Τέσσερα χρόνια και μια εκλογική αναμέτρηση αργότερα το λάθος διορθώθηκε.

Ολες οι πληροφορίες που έρχονται από την κυβέρνηση Μπάιντεν επιβεβαιώνουν ότι επικρατούσε η άποψη που μετέφερε ο Μπλίνκεν πριν από τέσσερα χρόνια. Οτι ήταν μια απόφαση που είχε καθυστερήσει πολύ. Ο Μπάιντεν δεσμεύθηκε προεκλογικά για την αναγνώριση και αμέσως μετά την εκλογή του οι εκπρόσωποι της αρμενικής διασποράς είχαν δύο μακρές συνομιλίες με στελέχη της κυβέρνησής του. Στη δεύτερη συνομιλία συμμετείχε ο Φίλιπ Ρίκερ, υφυπουργός Εξωτερικών για θέματα Ευρώπης και Ευρασίας, και όλη η συζήτηση αφιερώθηκε στο θέμα της Γενοκτονίας, χωρίς όμως να ληφθεί κάποια δέσμευση από την κυβέρνηση. Η αρμενική κοινότητα διατήρησε τις επιφυλάξεις της, καθώς στο παρελθόν είχε ακούσει πολλές υποσχέσεις. Και τα στελέχη της γνώριζαν πια πολύ καλά ότι εάν ένας νέος πρόεδρος δεν αναγνώριζε τη Γενοκτονία την πρώτη χρονιά της θητείας του, δεν θα το έκανε μετά. Γι’ αυτό και ξεκίνησαν τους τελευταίους μήνες να ασκούν πιέσεις στο Κογκρέσο όπου το 2019 ο γερουσιαστής Μπομπ Μενέντεζ είχε καταθέσει νομοσχέδιο αναγνώρισης της Γενοκτονίας που εγκρίθηκε. Ο Μενέντεζ έθεσε επίμονα το θέμα στην ακρόαση επικύρωσης του Μπλίνκεν και έλαβε δέσμευση.

Και οι φόβοι για αποξένωση της Τουρκίας που αποδείχθηκαν πολύ ισχυροί για όλους τους προηγούμενους προέδρους; Η σφαγή των Αρμενίων ξεκίνησε το 1915, την εποχή της διάλυσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τη δημιουργία της σύγχρονης Τουρκίας. Οι ήδη παγωμένες σχέσεις των ΗΠΑ με την Αγκυρα και η στάση του τούρκου προέδρου Ταγίπ Ερντογάν σε πολλά θέματα – από τους S400 έως τις διασυνδέσεις με τη Μόσχα – έδωσαν στη νέα κυβέρνηση χώρο για να λάβει μια τέτοια απόφαση. Την ίδια στιγμή, η άσχημη κατάσταση της τουρκικής οικονομίας περιορίζει σημαντικά τις κινήσεις της Αγκυρας. Και την Παρασκευή ο Μπάιντεν συνομίλησε τηλεφωνικά με τον πρόεδρο Ερντογάν – για πρώτη φορά μετά την εγκατάστασή του στον Λευκό Οίκο – προκειμένου να τον ενημερώσει ο ίδιος για την επικείμενη ανακοίνωση.

Και το Σάββατο στην ανακοίνωσή του ο Μπάιντεν δεν μάσησε τα λόγια του: «Θυμόμαστε τις ζωές όσων πέθαναν στη διάρκεια της Γενοκτονίας των Αρμενίων επί οθωμανικής αυτοκρατορίας και δεσμευόμαστε και πάλι να εμποδίσουμε την επανάληψη τέτοιων θηριωδιών. Ξεκινώντας στις 24 Απριλίου 1915, με τη σύλληψη αρμενίων διανοουμένων και στελεχών της κοινότητας στην Κωνσταντινούπολη από τις οθωμανικές αρχές 1,5 εκατομμύριο Αρμένιοι απελάθηκαν, σφαγιάσθηκαν ή οδηγήθηκαν στον θάνατο σε μια εκστρατεία αφανισμού» ανέφερε ο αμερικανός πρόεδρος. «Δεν το κάνουμε αυτό για να επιρρίψουμε ευθύνες αλλά για να διασφαλίσουμε πως όσα έγιναν δεν θα επαναληφθούν».

Οι αναλυτές σημείωσαν πως στην προσεκτικά διατυπωμένη δήλωση αναφέρεται η Κωνσταντινούπολη, η οποία μετονομάστηκε σε Ιστανμπούλ το 1930. Βέβαια και μόνο η αναφορά στη δήλωση για τη Γενοκτονία με το παλαιό της όνομα έχει ξεχωριστό πολιτικό ενδιαφέρον, σχολιάζουν οι αναλυτές. Οι σχέσεις ΗΠΑ – Τουρκίας βρίσκονται σε κρίσιμη φάση, που είναι δύσκολο να εκτονωθεί γρήγορα, όμως ο Μπάιντεν θέλησε να στείλει κι ένα διεθνές μήνυμα. Τώρα αναμένεται να αναγνωρίσουν τη Γενοκτονία και όσες χώρες δεν το είχαν κάνει μέχρι τώρα, συμπεριλαμβανομένου του Ισραήλ. Η Γενοκτονία των Αρμενίων ήταν η πρώτη της σύγχρονης εποχής, τόσο δόλια και σαρωτική στην εκτέλεσή της, ώστε ο Αδόλφος Χίτλερ μιλούσε για αυτήν με θαυμασμό. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι μόλις μία εβδομάδα πριν από τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία, ο Χίτλερ  στην περίφημη ομιλία του 1939, είχε αναρωτηθεί: «Τελικά, ποιος μιλάει σήμερα για τον αφανισμό των Αρμενίων;». Η Ιστορία έδωσε την απάντησή της, έστω και καθυστερημένα.