Οχι τι διαβάζεις. Τι έχεις διαβάσει

Η συστηματική ανάγνωση βιβλίων δεν είναι υποχρεωτική για κανέναν πρωθυπουργό, η δουλειά του είναι τόσο πολλή και τόσο ζόρικη που δεν επιτρέπει συστηματικό διάβασμα σε κανέναν – ιδίως στην Ελλάδα των δύο τελευταίων χρόνων. Οπότε η συνέντευξη του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, στην εκπομπή «Αθήνα το φελέκι σου» του δημοτικού ραδιοσταθμού, είχε περισσότερο αξία χρήσης: να πείσει ακροατές ότι οι αναγνώστες είναι ωριμότεροι άνθρωποι και να διαβεβαιώσει τον επαγγελματικό χώρο του βιβλίου ότι η πολιτεία τούς υπολογίζει και αν χρειάζεται τους συντρέχει.

Σημασία για έναν πρωθυπουργό, συνεπώς, δεν έχει το τι διαβάζει αλλά αν έχει διαβάσει – και κατόπιν τι έχει διαβάσει. Ο Μουρακάμι ή ο Ισιγκούρο έχουν γράψει υπέροχα βιβλία, αλλά ακόμα κι αν βρίσκει χρόνο ο Πρωθυπουργός να διαβάσει τα καινούργια τους δεν θα γίνει συστηματικός αναγνώστης λογοτεχνίας. Το ενδιαφέρον όμως είναι στο τι έχει διαβάσει. Ποιοι συγγραφείς και ποια βιβλία τον έχουν διαμορφώσει. Και είχε πολλούς να θυμηθεί – όχι επιδερμικά, αλλά ουσιαστικά, σε βάθος.

Αν εξαιρέσει κανείς Τοκβίλ, Ανταμ Σμιθ, Ντιρκέμ και Μαξ Βέμπερ, υποχρεωτικά αναγνώσματα της φοιτητικής εποχής, στέκεται σε απροσδόκητους. Στον Ντάνιελ Κάνεμαν, για παράδειγμα, τον νομπελίστα συγγραφέα του «Σκέψη αργή και γρήγορη» (Κάτοπτρο, 2013). Ο Ντάνιελ Κάνεμαν, μαζί με τον συνάδελφό του, τον αείμνηστο Εϊμος Τβέρσκι, θεωρείται θεμελιωτής της εναλλακτικής θεωρίας στη θεωρία της ορθολογικής επιλογής, της λεγόμενης prospect theory. Τη θεωρία του την έχει περιγράψει εξαιρετικά ο καθηγητής Κώστας Αναγνωστόπουλος στο δικό του βιβλίο «Ανάμεσα στο ρομάντζο της επανάστασης και το στερέωμα της αντίδρασης» (Επίκεντρο, 2016):

Η απόφασή μας να κάνουμε ή να μην κάνουμε μια κίνηση, λέει ο Κάνεμαν, εξαρτάται από το αν περιμένουμε να ωφεληθούμε ή να χάσουμε από αυτή σε σχέση με ένα σημείο αναφοράς που είναι συνήθως (όχι πάντα) η τωρινή μας κατάσταση. Οταν θέλουμε να ερμηνεύσουμε πράξεις ανθρώπων ή ομάδων, επιχειρήσεων ή κομμάτων, εκκινούμε από μια παραδοχή: ότι οι πράξεις αυτές γίνονται για έναν συγκεκριμένο λόγο, υπηρετούν έναν συγκεκριμένο στόχο και εμείς πρέπει να μαντέψουμε ποιος είναι αυτός (καμία σχέση με αυτό που λένε συστηματικά σχεδόν όλοι οι παίκτες στα ριάλιτι: «όλα γίνονται για κάποιο λόγο»). Ο στόχος μπορεί να υπηρετείται με λάθος τρόπο, αλλά υπάρχει.

Γιατί όμως ο Κάνεμαν προτείνει τέτοιο μεθοδολογικό μπέρδεμα; Επειδή καθένας που λαμβάνει αποφάσεις χρειάζεται να μην υποτιμά τη νοημοσύνη του άλλου, αυτό είναι λάθος. Κι όποιος υποτιμά τον αντίπαλό του, μπορεί να την πατήσει. Σε καμία περίπτωση δεν μπορεί κανείς να ξεκινά με την παραδοχή ότι ό άλλος είναι χαζός ή κολλημένος.

Εντυπωσιακές και βαθείς είναι οι αναγνώσεις του Πρωθυπουργού στην αμερικανική ιστορία και στο αξιοζήλευτο πολιτικό σύστημα της Αμερικής – φιλελεύθερο, δημοκρατικό και με πολλά αντισταθμίσματα, όπως αποδείχτηκε και το διάστημα της προεδρίας Τραμπ. Μου έκανε εντύπωση ότι έχει μελετήσει δύο καταπληκτικούς βιογράφους προέδρων: την Ντόρις Κερνς Γκούντγουιν (που εκτός από ιστορικός έχει μακρά θητεία ως σχολιάστρια αθλητικών αγώνων) και τον βιογράφο του Λίντον Τζόνσον, Ρόμπερτ Κάρο.

Τον τελευταίο έχει διαβάσει εξονυχιστικά – όπως σας έλεγα σε αυτή τη σελίδα, σε ανύποπτο χρόνο, πριν από μερικές ημέρες – και ο Κυριάκος Πιερρακάκης. Ισως αυτό το βιβλίο να ήταν ο συνδετικός κρίκος των δύο πολιτικών.