NON PAPER

Πενήντα τέσσερα χρόνια μετά

Ανήκω στη γενιά που η χούντα της 21ης Απριλίου 1967 μας βρήκε μικρά παιδιά και μας άφησε στην πρώιμη εφηβεία. Επί μία επταετία και σε μια πολύ κρίσιμη περίοδο για τη διαμόρφωση ενός ανθρώπου, ζήσαμε – άλλος περισσότερο, άλλος λιγότερο, ανάλογα με τις οικογενειακές καταβολές – ανάμεσα σε αυτά που μας έλεγαν στο σχολείο και στα «Επίκαιρα» της ασπρόμαυρης κρατικής τηλεόρασης και σε αυτά που ακούγαμε από τα μεγαλύτερα αδέλφια μας, τους συγγενείς, τους φίλους των γονιών μας. Με δυο λόγια, ανάμεσα στην «επανάσταση» και στη «χούντα». Κι αυτό έχω την εντύπωση ότι μας έμαθε να «σκαλίζουμε» περισσότερο τις λέξεις. Να συνειδητοποιήσουμε ότι δεν είναι, απλώς, γράμματα στη σειρά. Οτι «πειράζοντάς» τες «πειράζεις» και τα νοήματα. Κάπως έτσι, από τα άγουρα κιόλας χρόνια μας, νιώσαμε, διά της πρακτικής, τι είναι η προπαγάνδα. Πριν γνωρίσουμε καν τη λέξη.

Αυτή η συνθήκη καλλιέργησε εντός μας μια διάθεση να μην καταπίνουμε αμάσητα ό,τι μας πασάρουν. Αυτό που στη γλώσσα των ενηλίκων μπορεί να λέγεται δεύτερο ή τρίτο επίπεδο πληροφορίας, στη δική μας, την παιδική, ήταν το «τι εννοείτε;». Για παράδειγμα, θυμάμαι εκείνο τον Δεκέμβριο του 1970. Ή μήπως του 1971; Δημοτικό πήγαινα πάντως. Η δασκάλα μας, αυτοβούλως ή κατόπιν εγκυκλίου, άρχισε να μας μιλάει για τα Δεκεμβριανά, κατά την εκδοχή της χούντας βεβαίως. Κάποια στιγμή, μας είπε ότι οι «κομμουνισταί» έβγαζαν τα μάτια των πολιτών. Βροχή έπεσαν τότε οι ερωτήσεις και τα «τι εννοείτε;». Και πώς τα έβγαζαν; Μήπως με κουταλάκι; Και τι τα έκαναν; Μη φαντασθείτε ότι επρόκειτο περί συντονισμένης προβοκάτσιας. Παιδιά ήμασταν και τα παιδιά ρωτάνε ακόμη και γιατί οι αγελάδες έχουν τέσσερα πόδια.

Μεταπολιτευτικά διαβάσματα

Κι ύστερα ήρθε η Μεταπολίτευση. Που συνέπεσε με το πρώτο «φούσκωμα» της νιότης μας. Κάτι που το θεωρώ εξαιρετικά ευτυχή συγκυρία. Δεν ξέρω αν μας ωρίμασε, πάντως μας μεγάλωσε πρόωρα. Αντε να μας κρατήσουν, μέσα στο γενικό πανηγυρικό ξεσηκωμό, εμάς τα 13χρονα, 14χρονα και 15χρονα που νομίζαμε ότι η χούντα έπεσε για να μας κάνει τόπο.

Νιώσαμε ότι «ψηλώσαμε» απότομα (στην ηλικία που, όντως, ψηλώναμε απότομα), ότι μας περίμεναν νέοι ρόλοι. Πέσαμε με τα μούτρα σε διαβάσματα που θα μας επέτρεπαν να ενταχθούμε σε παρέες μεγαλυτέρων, αυτών που είχαν να μας πουν ιστορίες από τον αντιδικτατορικό αγώνα. Στα 14 διαβάσαμε Ψυρούκη, στα 15 Γκαροντί και στα 16 για το εκπαιδευτικό πείραμα του Σάμερχιλ, λες και μας περίμεναν να αναλάβουμε το υπουργείο Παιδείας. Βλέπαμε σε απανωτές προβολές ταινίες όπως «Η κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας» και «Το φάντασμα της ελευθερίας», αμφότερες του Μπουνιουέλ.

Τι καταλαβαίναμε από όλα αυτά; Από λίγα έως ελάχιστα. Τι θυμόμαστε σήμερα; Ακόμη λιγότερα. Είναι καθοριστικό όμως το ότι σε τέτοιες ηλικίες προσπαθήσαμε να μπούμε, έστω και άγαρμπα, έστω και από το παράθυρο, έστω και αν σφηνώσαμε στον φεγγίτη, έστω και αν, τελικά, μείναμε στο κατώφλι, στον χώρο της διανόησης. Πολύ περισσότερο αν το κάναμε χωρίς ινστρούχτορες και καθοδηγητές. Είναι κάτι που θεωρώ ότι τους περισσότερους από εμάς μας ακολουθεί για όλη μας τη ζωή. Οπως μας ακολουθούσε για χρόνια μια άρνηση για οτιδήποτε παρέπεμπε σε τσολιά, αφού μας δημιουργούσε συνειρμούς με τις χουντικές γιορτές της πολεμικής αρετής των Ελλήνων.

Η φωτογραφία της χούντας

Υπάρχει μια φωτογραφία από τη χούντα που με στοιχειώνει ακόμη, πενήντα τρία χρόνια ύστερα από εκείνη την ημέρα του Αυγούστου του 1968 που την είδα στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων. Ηταν από τη σύλληψη του Παναγούλη κατά την απόπειρα δολοφονίας του Παπαδόπουλου. Δεν είχα καταλάβει τι ακριβώς είχε συμβεί, αλλά έβλεπα έναν άνθρωπο σχεδόν γυμνό – φορούσε μαγιό καθώς είχε προσπαθήσει να διαφύγει κολυμπώντας – ανάμεσα σε χωροφύλακες. Δεν έχω ξαναδεί από τότε στιγμιότυπο που να αποτυπώνει τόσο ανάγλυφα το πώς μπορεί να εξευτελίσει ένα ολοκληρωτικό καθεστώς έναν άνθρωπο.