«Εμείς του ’60, άντε και του ’70 οι εκδρομείς»

Ιανουάριος του 2020, προ πανδημίας. Η ιδέα έπεσε για πρώτη φορά (πού αλλού;) πάνω σε ένα τραπέζι. Ο Σπύρος Καβουνίδης έριξε το δόλωμα στον Γιάννη Μαρούκη – οι δυο τους γνωρίζονται από το 1974, ο πρώτος τότε ήταν μέλος της πρώτης Κεντρικής Επιτροπής του ΠΑΣΟΚ και ο δεύτερος σημαίνον στέλεχος του ΚΚΕ. «Ρε Γιάννη, μήπως έχει νόημα να γράψουμε για τη διαδρομή μας;» αναρωτήθηκε. Ο Μαρούκης απέχει από την πολιτική περίπου 30 χρόνια. Αποδέχτηκε την πρόταση σχεδόν αναπάντεχα, έπειτα από μια συναυλία του Λεωνίδα Καβάκου στο Μέγαρο Μουσικής. Ο Γιάννης Μεϊμάρογλου είχε ήδη πει το «ναι» όταν είδε τον έτερο Γιάννη να το σκέφτεται. Αυτό ήταν, η αρχή είχε γίνει. Με συνδετικό κρίκο τον Καβουνίδη, μπήκαν κι άλλοι στην προσπάθεια: ο Νίκος Διακουλάκης, ο Νίκος Κουτρέτσης, ο Λάμπης Ντόλκας, ο Βασίλης Στεφανής και ο Δημήτρης Ψυχογιός συμπλήρωσαν την οκτάδα των συγγραφέων των «Διαδρομών», που αναμένεται να κυκλοφορήσει σύντομα («Επίκεντρο»).

Ανθρωποι διαφορετικοί, με διαφορετικές διαδρομές που άλλοτε συναντήθηκαν και άλλοτε χωρίστηκαν, αποφάσισαν να ενώσουν τις δυνάμεις τους εξιστορώντας και σχολιάζοντας την ίδια περίοδο. Το κοινό σημείο; Ολοι αυτοπροσδιορίζονται προοδευτικοί και οι αφηγήσεις τους αποτελούν κομμάτι της ιστορίας της γενιάς του Πολυτεχνείου και των Λαμπράκηδων, φτάνοντας ανά περιπτώσεις μέχρι το σήμερα. Ο κορωνοϊός δυσκόλεψε τις συνεννοήσεις μεταξύ τους, όμως οι οκτώ συγγραφείς έμαθαν να χειρίζονται άψογα το Zoom – «ο Διακουλάκης έγινε Πιερρακάκης», λένε γελώντας για τον διοργανωτή των τηλεσυναντήσεων. Πριν από λίγες μέρες, οι συγγραφείς κάθισαν για μια παρόμοια τηλεσυνάντηση με «ΤΑ ΝΕΑ».

Αφήγηση και αυτοκριτική

Τι ήταν αυτό που τους έκανε να πουν «ναι» στην πρόταση του Καβουνίδη; Σχεδόν για όλους ο λόγος ήταν προσωπικός – για τα παιδιά και τα εγγόνια τους – ή ακόμα και για να δημιουργήσουν ξανά μια παρέα, όπως είπε ο Ψυχογιός. «Με τα χρόνια οι άνθρωποι χάνονται και η προοπτική να φτιαχτεί μια νέα παρέα ήταν πολύ ενδιαφέρουσα». Υπήρχε, προφανώς, και μια διάθεση ανασκόπησης. Για τον Νίκο Κουτρέτση, για παράδειγμα, που ξεκίνησε την πολιτική του διαδρομή από το ΕΚΚΕ και έφτασε μέχρι το Ποτάμι, η συγγραφή ήταν μια καταγραφή «πορείας και συναισθημάτων» («με κυνηγούσε από πάντα ήταν ένας υγιής πατριωτισμός. Η αναζήτηση του καλύτερου γι’ αυτή τη χώρα. Οσο καθάριζε η σκέψη φαινόταν ότι ο αρχικός δρόμος δεν ήταν κατάλληλος»). Και η στιγμή, όμως, ήταν σωστή, όπως είπε ο Λάμπης Ντόλκας, καθώς «δεν υπήρχε κάποια υπερβολική ματαιοδοξία από κανέναν, ούτε καμία διάθεση εξαργύρωσης». «Μετά από τόσο καιρό κανείς δεν θα μπορούσε να πει πως προσπαθούμε να εκμεταλλευθούμε την πορεία μας, για να κερδίσουμε ψήφους» συμφώνησε ο Καβουνίδης. Το μυστικό της επιτυχίας; Και οι οκτώ θα ήταν ευχαριστημένοι ακόμα κι αν το βιβλίο με τις διαδρομές τους το διάβαζαν μόνο κάποιοι παλιοί σύντροφοι για να θυμηθούν εκείνες τις εποχές.

Υπάρχει διάθεση αυτοκριτικής στην αφήγησή τους; Η γενιά τους, αν πιστεύει κανείς στην έννοια της γενιάς, κατηγορήθηκε για όλα τα κακά της Μεταπολίτευσης, που τελικά οδήγησαν στην κρίση. Ο Βασίλης Στεφανής έχει τη δική του προσέγγιση, λέγοντας πως «τα λόγια κρίνονται την περίοδο και στο περιβάλλον όπου ειπώθηκαν. Αν κάνω κριτική στον 20χρονο εαυτό μου με τη γνώση που έχω σήμερα, θα τον αδικήσω». Ο Ψυχογιός έχει άλλη άποψη: «Πρέπει να κρίνουμε τη νεότητά μας. Στην αρχή της κρίσης, σκέφτηκα ότι ο παππούς μου είχε διαπράξει, τρόπος του λέγειν, τη Μικρασιατική Καταστροφή. Ο πατέρας μου τον Εμφύλιο. Εμείς κάναμε μια χρεοκοπία. Υπήρξε πρόοδος στο πολιτικό μας προσωπικό. Από το 2010 στο 2015 θα μπορούσαμε να έχουμε οδηγηθεί σε πολύ χειρότερα πράγματα». Στην ίδια γραμμή και ο Ντόλκας, που τονίζει πως «αν υπάρχει κάτι που και τους οκτώ μπορεί να μας αφήνει ικανοποιημένους, είναι ότι δεν βρεθήκαμε στη λάθος μεριά της Ιστορίας. Δεν σπρώξαμε αυτόν τον τόπο προς τα πίσω». Για τον Νίκο Διακουλάκη, «οι επιλογές του ήθους και του ύφους, η συλλογικότητα διαπερνάει τις διαδρομές και τις πορείες. Δεν συμφωνώ με την αγιοποίηση, ούτε με τη δαιμονοποίηση». Ο Διακουλάκης θα ήθελε να έχουν γίνει πολλά πράγματα διαφορετικά, όμως «πρόοδος ήταν η ΕΟΚ, η ΟΝΕ, η οκταετία του Σημίτη. Δεν φτιάχτηκε το κράτος ή το κόμμα που θέλαμε, αλλά δείξαμε πρόοδο». Από την πλευρά του, ο Μεϊμάρογλου είναι αυτός που αστειεύεται πως άλλαξε τα περισσότερα κόμματα απ’ όλους. «Ενιωσα κάπως άσχημα, γιατί δύο γενιές κολλητές, μια των Λαμπράκηδων και μια του Πολυτεχνείου, βρέθηκαν κάποτε στο εδώλιο του κατηγορουμένου. Περνώντας απ’ όλα τα κόμματα του χώρου, άφησα ένα κομμάτι από τη ζωή μου στο καθένα. Δεν μετανιώνω: το έκανα με πάθος, με την καρδιά μου, με τις δυνάμεις που είχα». Ο Μαρούκης επενέβη για να του θυμίσει πως, όντας και οι δύο στην καθοδήγηση του ΚΚΕ, ο Αλέξης Τσίπρας είναι «παιδί» τους. «Γνήσιο παιδί των κομματικών μας σεμιναρίων, σεμιναρίων αμάθειας για να φανατίσουμε τους νέους στην κομματική γραμμή. Μας στοίχισε και εμάς – ακόμα βάζω στοπ στον εαυτό μου όταν πιστεύω ακράδαντα πως έχω δίκιο» συμφώνησε εκείνος.

Λαϊκισμός – Αντιλαϊκισμός

Ολοι οι συμμετέχοντες στο βιβλίο ξεκίνησαν από κάποιο κομμάτι της (Κεντρο)αριστεράς – ο ένας ήταν στο ΠΑΚ, ο άλλος στην Δημοκρατική Αμυνα, στο ΚΚΕ ή στο ΚΚΕ εσωτερικού, στο εκσυγχρονιστικό ή το παπανδρεϊκό ΠΑΣΟΚ, στην ΕΑΡ και τον ΣΥΝ. Ολοι αντιστάθηκαν στη δικτατορία, κάποιοι το πλήρωσαν με ξύλο και άλλους δεν τους βρήκαν ποτέ – κάποιοι εκ των οκτώ, για παράδειγμα, έμαθαν για πρώτη φορά το όνομα του Ψυχογιού όταν η χούντα κόλλησε αφίσες με το σύνθημα «Σαγιάς, Μανιός, Ψυχογιός, ΚΑΤΑΖΗΤΟΥΝΤΑΙ».

Κάποιοι δραστηριοποιούνται ακόμα στον ευρύτερο χώρο, άλλοι θεωρούν πως οι γεωγραφικοί πολιτικοί προσδιορισμοί δεν υπάρχουν πια. Ολοι συμφωνούν πως ο πιο βασικός διαχωρισμός, όπως αποτυπώθηκε από τις αρχές της οικονομικής κρίσης και μετά, ήταν το δίπολο «λαϊκισμός» και «αντιλαϊκισμός». Ο Στεφανής μιλάει για αγώνες εκ του ασφαλούς: «Αγώνες που λέει ο καθένας ό,τι κάνει, χωρίς να υποστεί τον δημόσιο κάματο της άποψής του, δεν μετράνε». Ο Μαρούκης δηλώνει πως από το 2010 έως το 2019 διαταράχθηκε «έως και διακυβεύτηκε» η φιλελεύθερη δημοκρατία στην Ελλάδα. «Και στη χούντα ο λαϊκισμός χάιδεψε τους μικροαστούς και τις μετριότητες. Το 2010 ήταν μια κλωτσιά στον εφησυχασμό μας. Είχαμε συνηθίσει πως τα πράγματα θα πάνε όπως περιμέναμε. Ολα τινάχθηκαν στον αέρα και αρχίσαμε και ψάχναμε το γιατί» σχολιάζει ο Κουτρέτσης, ενώ ο Ντόλκας θεωρεί τον Αλέξη Τσίπρα και τον Αντώνη Σαμαρά τα δύο πρόσωπα που «αλληλοσυμπληρώθηκαν και είναι υπεύθυνοι για την περιπέτεια της χώρας». Στη δικτατορία, λέει ο Ψυχογιός, όλοι ξέραμε ποιος ήταν ο κακός. «Οτι τα δημοκρατικά, κοινοβουλευτικά κόμματα μπορούσαν να εξωθήσουν την αντιπαράθεση για την εξουσία σε τέτοια ένταση δεν το περίμενα ποτέ. Αυτή είναι η κοινοβουλευτική βία – καταφέραμε ακόμα και να βάλουμε στη Βουλή τη Χρυσή Αυγή». Για να είναι κάποιος προοδευτικός, λέει ο Μεϊμάρογλου, «προσπαθεί να είναι φιλελεύθερος, εκσυγχρονιστής, υπέρ των αλλαγών και των μεταρρυθμίσεων. Κυρίως να είναι αντιλαϊκιστής. Ο λαϊκισμός κατάργησε στην πράξη τα όρια μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς. Κοινή βάση στον αντιλαϊκισμό έχω κι εγώ με ανθρώπους που θεωρούσα πως βρίσκονται στην άλλη πλευρά, στη συντηρητική παράταξη» λέει.

Γι’ αυτή τη παρέα είναι μόνο η αρχή: Στις 21 Απριλίου, ήμερα σημαδιακή για προφανείς λόγους, οι «Διαδρομές» θα παρουσιαστούν και επισήμως διαδικτυακά, με συντονιστή τον Πέτρο Παπασαραντόπουλο, από τον Γιάννη Βούλγαρη, τη Μαρία Δαμανάκη, τον Πέτρο Ευθυμίου και τον Νίκο Χριστοδουλάκη. Εκ μέρους των συγγραφέων θα μιλήσει ο Σπύρος Καβουνίδης.